భారత చరిత్రలో మహిళల పాత్ర: దేశ గతిని మార్చిన వీరనారీమణులు

సింధు లోయ నాగరికత నాటి మట్టి బొమ్మల నుంచి నేటి చంద్రయాన్ అంతరిక్ష ప్రయోగాల వరకు భారత చరిత్రలో మహిళల పాత్ర (Role of Women in Indian History) అత్యంత కీలకమైనది. మహిళలు కేవలం భారత చరిత్రకు సాక్షులు మాత్రమే కాదు; వారు పాలకులు, ఆలోచనాపరులు, సంస్కర్తలు, యోధులు మరియు జాతి నిర్మాతలు. పితృస్వామ్య కట్టుబాట్లు, సామాజిక ఆంక్షలను దాటుకుని వేల ఏళ్ల ప్రస్థానంలో మన దేశ రాజకీయ, ఆధ్యాత్మిక, వైజ్ఞానిక ముఖచిత్రాన్ని నారీమణులు ఎలా తీర్చిదిద్దారో ఈ సమగ్ర చారిత్రక కథనంలో తెలుసుకుందాం.

[FEATURED_IMAGE]

భారతదేశ చరిత్రను, అస్తిత్వాన్ని మహిళలు ఎలా తీర్చిదిద్దారు?

ఒక దేశ చరిత్రను కేవలం రాజుల దండయాత్రలు, సామ్రాజ్యాల విస్తరణలతోనే కొలవలేం. ఆ సమాజపు ఆలోచనా విధానం, సాంస్కృతిక విలువలు, విద్యా వికాసం ఎలా మారాయనేదే అసలైన చరిత్ర. ఈ కోణంలో చూసినప్పుడు భారత చరిత్రలో మహిళల పాత్ర విడదీయలేనిది.

మన చరిత్ర పుస్తకాలలో తరచుగా కొందరు ప్రముఖ రాణుల పేర్లు మాత్రమే కనిపిస్తాయి. కానీ వాస్తవానికి వేద కాలపు తాత్విక చర్చల నుంచి భక్తి ఉద్యమ సాహిత్యం వరకు, వలసవాద వ్యతిరేక పోరాటాల నుంచి ఆధునిక రాజ్యాంగ నిర్మాణం వరకు ప్రతి దశలోనూ మహిళలు చోదక శక్తిగా నిలిచారు.

మహిళలు కేవలం భారత చరిత్రకు సాక్షులు మాత్రమే కాదు; వారు పాలకులు, ఆలోచనాపరులు, సంస్కర్తలు, యోధులు మరియు జాతి నిర్మాతలు. వేర్వేరు కాలాల్లో, వేర్వేరు ప్రాంతాల్లో సామాజిక పరిస్థితులు మారుతున్నప్పటికీ, తమకు దొరికిన అవకాశాలను అందిపుచ్చుకుంటూ, అవకాశాలు లేని చోట తిరుగుబాటు చేస్తూ వారు ముందుకు సాగారు.

ప్రాచీన భారతీయ సమాజంలో మహిళల స్థానం: ఒక చారిత్రక విశ్లేషణ

ప్రాచీన భారతదేశంలో మహిళల స్థితిగతులపై తరచుగా రెండు రకాల అతివాద అభిప్రాయాలు వినిపిస్తుంటాయి. ఒక వర్గం ఆ కాలంలో మహిళలకు సంపూర్ణ స్వేచ్ఛ, సమానత్వం ఉండేదని వాదిస్తే, మరో వర్గం వారు పూర్తిగా అణచివేతకు గురయ్యారని చెబుతుంది. కానీ చారిత్రక ఆధారాలు, శాసనాలు, సాహిత్యాన్ని నిశితంగా పరిశీలిస్తే,ప్రాచీన భారత్‌లో మహిళల స్థానం అన్ని కాలాల్లోనూ, అన్ని ప్రాంతాల్లోనూ, అన్ని సామాజిక వర్గాల్లోనూ ఒకేలా లేదని స్పష్టమవుతుంది.

తొలి భారతీయ సమాజాలలో మహిళల భూమిక

భారత ఉపఖండంలో తొలి నాగరికత అయిన సింధు లోయ నాగరికత (Indus Valley Civilization) కాలం నుంచే సమాజంలో మహిళలకు ప్రత్యేక గుర్తింపు ఉండేది. మెహర్‌గఢ్, హరప్పా, మొహెంజోదారో తవ్వకాలలో బయటపడిన టెర్రకోట మాతృదేవత విగ్రహాలు ప్రకృతిని, సృష్టిని స్త్రీ శక్తిగా ఆరాధించే సంప్రదాయానికి నిదర్శనాలు.

మొహెంజోదారోలో లభించిన ప్రసిద్ధ 'కాంస్య నాట్యకత్తె' (Dancing Girl) శిల్పం ఆ నాటి మహిళల ఆత్మవిశ్వాసాన్ని, కళాత్మక స్వేచ్ఛను ప్రతిబింబిస్తుంది. ఆ కాలంలో మహిళలు కేవలం ఇంటి పనులకే పరిమితం కాకుండా కుమ్మరి పని, నేత పని, ఆభరణాల తయారీ, వ్యవసాయ నిల్వల నిర్వహణలో చురుగ్గా పాల్గొనేవారు.

వేద కాలంలో మహిళలు: విద్య, తత్వశాస్త్రం మరియు ఆధ్యాత్మిక జీవనం

తొలి వేద కాలంలో (Rigvedic Period) మహిళలకు విద్యాభ్యాసం చేసే హక్కు ఉండేది. బాలురతో సమానంగా బాలికలకు కూడా ఉపనయన సంస్కారం జరిగేదని, వారు గురుకులాలలో వేదాధ్యయనం చేసేవారని చారిత్రక ఆధారాలు చెబుతున్నాయి.

ఆ కాలంలో విద్యావంతులైన మహిళలను రెండు వర్గాలుగా పిలిచేవారు:

• బ్రహ్మవాదినులు (Brahmavadinis): జీవితాంతం అవివాహితులుగా ఉంటూ వేదాలు, తత్వశాస్త్రం, ఆధ్యాత్మిక జ్ఞాన సముపార్జనకే అంకితమైన మహిళలు.
• సద్యోద్వాహులు (Sadyodvahas): వివాహం జరిగే వరకు విద్యాభ్యాసం కొనసాగించి, ఆ తర్వాత గృహస్థ ఆశ్రమంలోకి ప్రవేశించే మహిళలు.

ఋగ్వేద కాలంలో 'సభ', 'సమితి', 'విదథ' వంటి రాజకీయ, సామాజిక సమ్మేళనాలలో మహిళలు పాల్గొని తమ అభిప్రాయాలను వ్యక్తపరిచేవారు.

గార్గి, మైత్రేయి వంటి మహిళా పండితులు మరియు తత్వవేత్తలు

ప్రాచీన భారతీయ మేధో సంప్రదాయంలో మహిళా రుషులు (Rishikas) స్వయంగా వేద మంత్రాలను రచించారు. ఋగ్వేదంలో లోపాముద్ర, ఘోష, అపాల, విశ్వవార, సికత, నివారి వంటి సుమారు ఇరవై మందికి పైగా మహిళా ద్రష్టల ప్రస్తావన ఉంది.

తర్వాతి కాలమైన ఉపనిషత్తుల యుగంలో గార్గి వాచక్నవి, మైత్రేయి వంటి తత్వవేత్తలు ఆత్మ, బ్రహ్మం, విశ్వ రహస్యాలపై మహా పండితులతో సమానంగా చర్చలు జరిపారు. బౌద్ధ, జైన మతాల ఆవిర్భావంతో మహిళలకు సన్యాస దీక్ష తీసుకునే అవకాశం కలిగింది. బౌద్ధ సన్యాసినులు రచించిన 'థేరీగాథ' (Therigatha) ప్రపంచ సాహిత్యంలోనే అత్యంత ప్రాచీనమైన మహిళా ఆధ్యాత్మిక కవితా సంకలనంగా గుర్తింపు పొందింది.

కుటుంబం, వ్యవసాయం, వాణిజ్యం మరియు సమాజ నిర్మాణంలో మహిళల భాగస్వామ్యం

ప్రాచీన సమాజంలో రాజకుటుంబాలు, ఉన్నత వర్గాల మహిళల కంటే శ్రామిక, వ్యవసాయ, చేతివృత్తుల వర్గాలకు చెందిన మహిళలకు ఆర్థిక కార్యకలాపాల్లో ఎక్కువ భాగస్వామ్యం ఉండేది.

• విత్తనాలు నాటడం, పంట కోతలు, ధాన్యం శుద్ధి చేయడం వంటి వ్యవసాయ పనుల్లో మహిళలే ప్రధాన శక్తి.
• కౌటిల్యుడి 'అర్థశాస్త్రం' ప్రకారం,మౌర్యుల కాలంలో రాజ్య ఆధ్వర్యంలో నడిచే నూలు వడికే కేంద్రాలు (Spinning and Weaving workshops) ఉండేవి. ఇందులో వితంతువులు, నిరాశ్రయులైన మహిళలకు ఉపాధి కల్పించి వేతనాలు ఇచ్చేవారు.
• పాడి పరిశ్రమ, పూల వ్యాపారం, స్థానిక సంతలలో వస్తు మార్పిడి వ్యవహారాలను గ్రామీణ మహిళలు స్వయంగా నిర్వహించేవారు.

సామాజిక ఆచారాలు, వివాహ వ్యవస్థ మరియు విద్యావకాశాలలో మార్పులు

తొలి వేద కాలంలో బాల్య వివాహాలు లేవు. యువతులు యుక్తవయస్సు వచ్చిన తర్వాతే వివాహం చేసుకునేవారు. తమ జీవిత భాగస్వామిని ఎంచుకునే 'స్వయంవర' సంప్రదాయం రాజకుటుంబాలలో ఉండేది.

అయితే మలి వేద కాలం (Later Vedic Period) మరియు ఆ తర్వాత వచ్చిన ధర్మశాస్త్రాల కాలం నాటికి సామాజిక కట్టుబాట్లు కఠినంగా మారాయి. మహిళలకు వేదాధ్యయన హక్కు క్రమంగా తగ్గిపోయింది, వివాహ వయస్సు తగ్గింది, పితృస్వామ్య ఆధిపత్యం పెరిగింది. అయినప్పటికీ, వివాహ సమయంలో కుమార్తెకు ఇచ్చే కానుకలపై ఆమెకు పూర్తి హక్కు కల్పించే 'స్త్రీధన' (Stridhana) అనే చట్టపరమైన భావన ప్రాచీన భారతదేశంలో కొనసాగింది.

ప్రాచీన భారత చరిత్రలో మహిళలు: పండితులు, పాలకులు మరియు ప్రభావశీల వ్యక్తులు

ప్రాచీన భారతదేశంలో కేవలం సాహిత్యంలోనే కాకుండా తాత్విక వేదికలపై, సామ్రాజ్య పరిపాలనలో, అంతర్జాతీయ ధర్మ ప్రచారంలో తమదైన ముద్ర వేసిన ప్రముఖ మహిళలు ఎందరో ఉన్నారు.

గార్గి వాచక్నవి మరియు తాత్విక చర్చల సంప్రదాయం

వచుక్ను మహర్షి కుమార్తె అయిన గార్గి వాచక్నవి ప్రాచీన భారతదేశపు గొప్ప తత్వవేత్తలలో ఒకరు. బృహదారణ్యక ఉపనిషత్తులో ఆమె ప్రస్తావన వివరంగా కనిపిస్తుంది. విదేహ రాజైన జనక మహారాజు నిర్వహించిన 'బ్రహ్మయజ్ఞం' అనే తాత్విక సదస్సులో దేశం నలుమూలల నుంచి వచ్చిన పండితులు పాల్గొన్నారు.

ఆ సభలో యాజ్ఞవల్క్య మహర్షిని ఎదుర్కొని ప్రశ్నించే ధైర్యం ఎవరికీ లేకపోయినప్పుడు, గార్గి నిలబడి విశ్వ ఆవిర్భావం, కాలం, ఆకాశం, బ్రహ్మ తత్వం గురించి లోతైన ప్రశ్నలు సంధించింది. ఆమె తర్కబద్ధమైన ప్రశ్నలకు ముగ్ధుడైన యాజ్ఞవల్క్యుడు ఆమె పాండిత్యాన్ని కొనియాడాడు. మేధస్సుకు లింగభేదం లేదని నిరూపించిన తొలి భారతీయ ప్రతీక గార్గి.

మైత్రేయి మరియు ఆత్మజ్ఞానం కోసం ఆమె సాగించిన అన్వేషణ

యాజ్ఞవల్క్య మహర్షి ఇద్దరు భార్యలలో మైత్రేయి ఒకరు (రెండవ భార్య కాత్యాయని). యాజ్ఞవల్క్యుడు గృహస్థ జీవితాన్ని వదిలి సన్యాసం స్వీకరించాలని నిర్ణయించుకున్నప్పుడు, తన ఆస్తిని ఇద్దరు భార్యలకు పంచబోయాడు.

అప్పుడు మైత్రేయి,"భూమండలం నిండా సంపదలు నాకు లభిస్తే, వాటి ద్వారా నాకు అమరత్వం (Immortality) లభిస్తుందా?" అని ప్రశ్నించింది. సంపదలతో కేవలం భౌతిక సుఖం మాత్రమే వస్తుందని, అమరత్వం రాదని యాజ్ఞవల్క్యుడు బదులిచ్చాడు.

వెంటనే మైత్రేయి,"నాకు అమరత్వాన్ని ఇవ్వలేని ఆ సంపదలతో నాకేం పని? మీకు తెలిసిన ఆత్మజ్ఞానాన్నే నాకు బోధించండి" అని కోరింది. బృహదారణ్యక ఉపనిషత్తులోని ఈ 'మైత్రేయి-యాజ్ఞవల్క్య సంవాదం' భారతీయ అద్వైత తత్వశాస్త్రానికి మూలస్తంభంగా నిలిచింది.

ప్రభావతి గుప్త: గుప్త-వాకాటక సామ్రాజ్య రాజకీయ పరిపాలనలో ముద్ర

ప్రాచీన భారతదేశంలో మహిళలు రాజ్యాధికారం చేపట్టలేదనే అపోహను తుడిచిపెట్టిన మహారాణి ప్రభావతి గుప్త (క్రీ.శ. 4వ శతాబ్దం). గుప్త సామ్రాజ్య చక్రవర్తి రెండవ చంద్రగుప్తుడు (విక్రమాదిత్యుడు), కుబేరనాగల కుమార్తె అయిన ప్రభావతి గుప్తను దక్కన్‌ను పాలించే వాకాటక రాజు రెండవ రుద్రసేనుడికి ఇచ్చి వివాహం చేశారు.

వివాహమైన కొద్దికాలానికే రుద్రసేనుడు మరణించడంతో, యుక్తవయస్సు రాని తన కుమారుల తరఫున ప్రభావతి గుప్త సుమారు 20 సంవత్సరాల పాటు వాకాటక సామ్రాజ్యాన్ని రాజప్రతినిధిగా (Regent) స్వయంగా పాలించింది. పూణే, రిద్ధపూర్ తామ్ర శాసనాలు ఆమె పరిపాలనా దక్షతను, భూదానాలను, గుప్త-వాకాటక కూటమిని బలోపేతం చేసిన తీరును స్పష్టంగా నమోదు చేశాయి.

సంఘమిత్ర మరియు బౌద్ధ ధర్మ వ్యాప్తిలో ఆమె కృషి

మౌర్య చక్రవర్తి అశోకుడి కుమార్తె సంఘమిత్ర (క్రీ.పూ. 3వ శతాబ్దం) బౌద్ధ మతాన్ని భారతదేశ సరిహద్దులు దాటించి అంతర్జాతీయ స్థాయికి తీసుకెళ్లడంలో కీలక పాత్ర పోషించింది. కళింగ యుద్ధం తర్వాత బౌద్ధ భిక్షువుగా మారిన సంఘమిత్ర, తన సోదరుడు మహేంద్రుడితో కలిసి శ్రీలంక (నాటి త్రోబప్రణి/సింహళ ద్వీపం) వెళ్లింది.

గయలోని మహాబోధి వృక్షం నుంచి ఒక కొమ్మను బంగారు పాత్రలో తీసుకువెళ్లి శ్రీలంకలోని అనురాధపురంలో నాటింది. అంతేకాకుండా, శ్రీలంక రాణి అనులతో పాటు వందలాది మంది మహిళలకు సన్యాస దీక్ష ఇచ్చి అక్కడ తొలి మహిళా బౌద్ధ భిక్షువుల సంఘాన్ని (Bhikkhuni Sangha) స్థాపించింది. నేటికీ అనురాధపురంలోని ఆ బోధి వృక్షం సంఘమిత్ర శాంతి యాత్రకు సజీవ సాక్ష్యంగా నిలిచి ఉంది.

ప్రాచీన తమిళ సాహిత్యం మరియు సంగం యుగ సమాజంలో మహిళలు

దక్షిణ భారతదేశపు ప్రాచీన చరిత్రను తెలిపే 'సంగం సాహిత్యం' (క్రీ.పూ. 300 – క్రీ.శ. 300)లో మహిళా కవయిత్రుల పాత్ర అద్భుతమైనది. సంగం యుగంలో సుమారు 30 మందికి పైగా మహిళా కవయిత్రులు (Poetesses) పురుష కవులతో సమానంగా కవిత్వం రాశారు.

• అవ్వైయార్ (Avvaiyar): తమిళ సాహిత్యంలో అత్యంత గౌరవనీయమైన కవయిత్రి. ఆమె కేవలం ప్రేమ, యుద్ధ కవిత్వమే కాకుండా రాజుల మధ్య శాంతి రాయబారాలు నడిపిన రాజనీతిజ్ఞురాలు కూడా. అధియమాన్, తొండైమాన్ అనే రాజుల మధ్య యుద్ధాన్ని ఆమె తన దౌత్యంతో ఆపింది.
• ఇతర కవయిత్రులు: వెళ్ళివీదియార్, కాక్కైపాడినియార్, ఆదిమందియార్, పొన్ముడియార్ వంటి కవయిత్రులు 'పురనానూరు', 'అగనానూరు' గ్రంథాలలో అద్భుతమైన పద్యాలు రాశారు. సంగం యుగంలో మహిళలు ఆర్థికంగా, సాహిత్యపరంగా ఎంతో చైతన్యవంతంగా ఉండేవారని ఈ రచనలు నిరూపిస్తున్నాయి.

మధ్యయుగ భారత చరిత్రలో మహిళా యోధులు మరియు మహారాణులు

మధ్యయుగ భారతదేశంలో యుద్ధాలు, సామ్రాజ్య విస్తరణలు తారస్థాయిలో ఉన్నప్పుడు ఎందరో మహారాణులు స్వయంగా కత్తి పట్టి రణరంగంలోకి దిగారు.

(చారిత్రక గమనిక: మధ్యయుగ చరిత్రను అధ్యయనం చేసేటప్పుడు చారిత్రక ఆధారాలు ఉన్న వ్యక్తులకు, సాహిత్య కల్పనలకు మధ్య వ్యత్యాసాన్ని గుర్తించాలి. ఉదాహరణకు,చిత్తోర్ రాణి పద్మిని కథ ప్రధానంగా 1540లో మాలిక్ ముహమ్మద్ జాయసీ రాసిన 'పద్మావత్' అనే సూఫీ కావ్యం ద్వారా ప్రాచుర్యం పొందింది. అయితే రుద్రమదేవి, రాణి దుర్గావతి, రజియా సుల్తానా, చాంద్ బీబీ, అబ్బక్క చౌట వంటి రాణుల పాలనకు సమకాలీన శాసనాలు, నాణేలు, విదేశీ యాత్రికుల రచనలు తిరుగులేని చారిత్రక ఆధారాలుగా ఉన్నాయి.)

రుద్రమదేవి: కాకతీయ సామ్రాజ్యాన్ని శాసించిన ధీరవనిత

తెలుగు జాతి గర్వించదగిన కాకతీయ సామ్రాజ్య సామ్రాజ్ఞి రాణి రుద్రమదేవి (పాలనా కాలం: క్రీ.శ. 1262–1289). తన తండ్రి గణపతిదేవుడికి పుత్ర సంతానం లేకపోవడంతో, ఆయన రుద్రమదేవిని పుత్రికాపుత్రికగా ప్రకటించి 'రుద్రదేవ మహారాజు' అనే పురుష నామంతో సింహాసనానికి వారసురాలిని చేశారు.

ఒక మహిళ తమను పాలించడాన్ని జీర్ణించుకోలేని అంతర్గత సామంతులు, బయటి నుంచి దేవగిరి యాదవ రాజు మహాదేవుడు, కళింగ రాజులు దండెత్తినప్పుడు రుద్రమదేవి స్వయంగా సైన్యాన్ని నడిపించి వారిని తరిమికొట్టింది.

• పరిపాలనా సంస్కరణలు: ఓరుగల్లు కోట చుట్టూ లోతైన కందకాలు, మెట్లు నిర్మించింది. మోటుపల్లి ఓడరేవు ద్వారా విదేశీ వ్యాపారులకు రక్షణ కల్పిస్తూ అభయ శాసనం కొనసాగించింది.
• ప్రజా సంక్షేమం: మల్కాపురం శాసనం ప్రకారం ఆ కాలంలోనే ప్రసూతి వైద్యశాల (Maternity Hospital), విశ్వవిద్యాలయం ఏర్పాటు చేయించింది.
• విదేశీ యాత్రికుడు మార్కో పోలో ఆమె పాలనను, న్యాయబద్ధతను వేనోళ్ల ప్రశంసించాడు. చివరకు 1289లో తిరుగుబాటుదారుడైన అంబదేవుడితో జరిగిన యుద్ధంలో పోరాడుతూ వీరమరణం పొందిందని నల్లగొండ జిల్లా చందుపట్ల శాసనం ధృవీకరిస్తోంది.

రాణి దుర్గావతి: మొఘల్ సామ్రాజ్య విస్తరణను అడ్డుకున్న గోండ్వానా సింహం

మధ్య భారతదేశంలోని గఢా-మండ్లా (గోండ్వానా) రాజ్యాన్ని పాలించిన రాణి దుర్గావతి (1524–1564) ధైర్యసాహసాలకు మారుపేరు. చందేలా రాజపుత్ర వంశానికి చెందిన ఆమె, గోండు రాజు దళ్‌పత్ షాను వివాహం చేసుకుంది. భర్త మరణానంతరం తన చిన్న కుమారుడు వీర్ నారాయణ్ తరఫున రాజ్య పాలనా పగ్గాలు చేపట్టింది.

ఆమె తన 16 ఏళ్ల పాలనలో ప్రజల తాగునీటి, సాగునీటి అవసరాల కోసం జబల్‌పూర్ సమీపంలో 'రాణితాల్', 'రితాల్' వంటి భారీ చెరువులను నిర్మించింది. 1564లో మొఘల్ చక్రవర్తి అక్బర్ సేనాని ఆసఫ్ ఖాన్ గోండ్వానాపై దండెత్తినప్పుడు, శత్రువుకు లొంగిపోవడం కంటే గౌరవంగా పోరాడటమే మేలని భావించింది. యుద్ధభూమిలో తీవ్రంగా గాయపడిన ఆమె, శత్రువుల చేతికి చిక్కకూడదని తన బాకుతో తానే పొడుచుకుని ఆత్మార్పణ చేసుకుంది.

రజియా సుల్తానా: ఢిల్లీ సుల్తానేట్‌ను పాలించిన తొలి మరియు ఏకైక మహిళా పాలకురాలు

ఢిల్లీ సింహాసనాన్ని అధిష్టించిన మొట్టమొదటి మరియు ఏకైక మహిళా సుల్తాన్ రజియా సుల్తానా (పాలన: 1236–1240). బానిస వంశ సుల్తాన్ ఇల్టుట్మిష్ తన కుమారుల కంటే కుమార్తె రజియాకే పరిపాలనా సామర్థ్యం ఎక్కువగా ఉందని గుర్తించి, ఆమెను తన వారసురాలిగా ప్రకటించాడు.

సింహాసనం ఎక్కిన తర్వాత రజియా సాంప్రదాయ పరదా పద్ధతిని (Purdah) విడిచిపెట్టి, పురుష పాలకుల వలె కుబా (కోటు), కులాహ్ (టోపీ) ధరించి ఏనుగుపై స్వారీ చేస్తూ దర్బారును నిర్వహించింది. తన నాణేలపై 'ఉమ్దత్-ఉల్-నిస్వాన్' (మహిళల మూలస్తంభం), 'న్యాయశీలి అయిన సుల్తానా' అని ముద్రించుకుంది. అయితే ఆనాటి తుర్కిష్ సర్దారుల కూటమి (చహల్‌గనీ) ఒక మహిళ తమపై ఆధిపత్యం చెలాయించడాన్ని సహించలేక కుట్రలు పన్ని 1240లో ఆమెను పదవి నుంచి తప్పించి హత్య చేశారు.

చాంద్ బీబీ: అహ్మద్‌నగర్ కోట రక్షణలో అసమాన వ్యూహకర్త

దక్కన్ సుల్తానేట్ల చరిత్రలో బీజాపూర్, అహ్మద్‌నగర్ రాజ్యాలను రక్షించిన యోధురాలు చాంద్ బీబీ (1550–1599). అరబిక్, పర్షియన్, మరాఠీ, కన్నడ, తెలుగు భాషలలో నిష్ణాతురాలైన ఆమె గొప్ప సైనిక వ్యూహకర్త.

1595లో మొఘల్ యువరాజు మురాద్ భారీ సైన్యంతో అహ్మద్‌నగర్ కోటను ముట్టడించినప్పుడు, చాంద్ బీబీ స్వయంగా కవచం ధరించి కోట రక్షణ బాధ్యతలు చేపట్టింది. మొఘల్ సైన్యం కోట గోడను మందుగుండుతో పేల్చివేసినప్పుడు, చాంద్ బీబీ రాత్రికి రాత్రే అక్కడ నిలబడి తన సైనికులతో కొత్త గోడను కట్టించి శత్రువులను ఆశ్చర్యపరిచింది. ఆమె తెగువకు మెచ్చిన మొఘల్ సేనలు ఆమెకు 'చాంద్ సుల్తానా' అనే బిరుదునిచ్చి సంధి చేసుకున్నాయి.

అబ్బక్క చౌట: పోర్చుగీసు వలసవాదులను గడగడలాడించిన తొలి భారతీయ రాణి

భారతదేశంలో యూరోపియన్ వలసవాదులను ఎదిరించిన మొట్టమొదటి మహిళా పాలకురాలు కర్ణాటక తీర ప్రాంతమైన తుళునాడులోని ఉళ్ళాల్ రాణి అబ్బక్క చౌట (16వ శతాబ్దం). మాతృస్వామ్య వారసత్వ పద్ధతి (అళియసంతాన కట్టు) ప్రకారం ఆమె ఉళ్ళాల్ సింహాసనాన్ని అధిష్టించింది.

అరేబియా సముద్ర వాణిజ్యంపై ఆధిపత్యం కోసం పోర్చుగీసు వారు ఉళ్ళాల్ ఓడరేవుపై కన్నేశారు. కానీ అబ్బక్క రాణి వారికి కప్పం కట్టడానికి నిరాకరించి, కులమతాలకు అతీతంగా మొగవీరులు, బంట్‌లు, ముస్లిం నావికులతో శక్తివంతమైన సైన్యాన్ని నిర్మించింది.

దాదాపు నాలుగు దశాబ్దాల పాటు పోర్చుగీసు నౌకాదళాలపై 'అగ్నిబాణాలు' (Fire-arrows) ప్రయోగిస్తూ వారిని ఓడించింది. అందుకే చరిత్రకారులు ఆమెను 'అభయ రాణి' (Fearless Queen) అని పిలుస్తారు.

మధ్యయుగ భారతీయ సంస్కృతి మరియు ఆధ్యాత్మికతను ప్రభావితం చేసిన మహిళలు

మధ్యయుగంలో ఒకవైపు రాజకీయ యుద్ధాలు జరుగుతుంటే, మరోవైపు సామాజిక అసమానతలను, కుల వివక్షను, స్త్రీలపై ఆంక్షలను ప్రశ్నిస్తూ 'భక్తి ఉద్యమం' (Bhakti Movement) ఉవ్వెత్తున ఎగిసింది. ఈ ఉద్యమంలో మహిళా సాధువులు, కవయిత్రులు సంస్కృతానికి బదులుగా ప్రజల మాతృభాషలలో సాహిత్యాన్ని సృష్టించి సాంస్కృతిక విప్లవం తెచ్చారు.

అక్క మహాదేవి మరియు వీరశైవ భక్తి ఉద్యమం

12వ శతాబ్దంలో కర్ణాటకలో బసవేశ్వరుడు, అల్లమ ప్రభు నేతృత్వంలో సాగిన వీరశైవ (లింగాయత) ఉద్యమంలో అక్క మహాదేవి అత్యంత విప్లవాత్మకమైన వ్యక్తిత్వం కలవారు. శివుడిని (చెన్నమల్లికార్జునుడు) తన భర్తగా భావించిన ఆమె, భౌతిక రాజరిక సుఖాలను, సామాజిక కట్టుబాట్లను తృణప్రాయంగా వదిలేసింది.

కళ్యాణ నగరంలోని 'అనుభవ మంటపం'లో జరిగిన తాత్విక చర్చలలో పాల్గొన్న ఆమె కన్నడ భాషలో 400కు పైగా 'వచనాలు' (Vachanas) రచించింది. శరీరం కంటే ఆత్మ ముఖ్యమని, స్త్రీ-పురుష భేదాలు భౌతికమైనవే కానీ ఆత్మకు లింగభేదం లేదని ఆమె తన వచనాల ద్వారా చాటిచెప్పింది.

మీరాబాయి: శ్రీకృష్ణ భక్తితో సామాజిక కట్టుబాట్లను ప్రశ్నించిన కవయిత్రి

16వ శతాబ్దానికి చెందిన రాజస్థాన్ యువరాణి మీరాబాయి భక్తి ఉద్యమానికి జాతీయ స్థాయి ప్రతీకగా నిలిచింది. మేవార్ రాజకుటుంబంలోకి కోడలిగా వెళ్లిన ఆమె, రాజభవనపు పరదా నిబంధనలను, కుల కట్టుబాట్లను ధిక్కరించి సామాన్య ప్రజల మధ్యకు వచ్చి శ్రీకృష్ణుడిని ఆరాధించింది.

అట్టడుగు వర్గానికి చెందిన సంత్ రవిదాస్‌ను తన ఆధ్యాత్మిక గురువుగా స్వీకరించడం ద్వారా ఆనాటి వర్ణ వ్యవస్థకు సవాలు విసిరింది. రాజస్థానీ, బ్రజ్ భాషలలో ఆమె పాడిన వేలాది భజనలు (పదావళి) నేటికీ భారతీయ సంగీత, ఆధ్యాత్మిక సంప్రదాయంలో సజీవంగా ఉన్నాయి.

లల్ దేద్ (లల్లేశ్వరి) మరియు కాశ్మీరీ ఆధ్యాత్మిక సాహిత్యం

14వ శతాబ్దపు కాశ్మీర్ ఆధ్యాత్మిక చరిత్రలో లల్ దేద్ (హిందువులకు లల్లేశ్వరి, ముస్లింలకు లల్ ఆరిఫా) స్థానం అద్వితీయమైనది. చిన్నతనంలోనే వివాహమై అత్తవారింట తీవ్ర వేధింపులు ఎదుర్కొన్న ఆమె, ఇల్లు విడిచి సన్యాసినిగా మారి కాశ్మీర్ శైవ తత్వాన్ని ప్రచారం చేసింది.

ఆమె కాశ్మీరీ ప్రజల వాడుక భాషలో 'వాఖ్' (Vakhs) అనే నాలుగు పాదాల ఆధ్యాత్మిక పద్యాలను రచించింది. కాశ్మీరీ భాషా సాహిత్యానికి ఆమే ఆద్యురాలు. బాహ్య ఆడంబరాలను విమర్శిస్తూ, అంతర్గత ఆత్మశుద్ధిని బోధించిన ఆమె తత్వం శైవ సంప్రదాయానికి, సూఫీ తత్వానికి (రిషి సంప్రదాయం) మధ్య వారధిగా నిలిచింది.

ఆండాళ్ మరియు తమిళ శ్రీవైష్ణవ సంప్రదాయం

దక్షిణ భారతదేశంలో భక్తి ఉద్యమాన్ని ప్రారంభించిన 12 మంది ఆళ్వార్లలో (Alvars) ఏకైక మహిళా ఆళ్వార్ ఆండాళ్ (గోదాదేవి - క్రీ.శ. 8 లేదా 9వ శతాబ్దం). శ్రీవిల్లిపుత్తూరుకు చెందిన పెరియాళ్వార్ కుమార్తె అయిన ఆమె, శ్రీరంగనాథుడిపై అచంచలమైన భక్తితో తమిళంలో రెండు గొప్ప కావ్యాలను రచించింది:

1. తిరుప్పావై (Tiruppavai): ముప్పై పాశురాలతో కూడిన ఈ రచన నేటికీ ధనుర్మాసంలో దక్షిణ భారతదేశ ఆలయాలలో నిత్యం గానం చేయబడుతుంది.
2. నాచ్చియార్ తిరుమొళి  (Nachiyar Tirumozhi): 143 పద్యాలతో కూడిన ఈ కావ్యం భగవంతుడిపై ఆమెకున్న గాఢమైన ప్రేమను, ఆధ్యాత్మిక తపనను వ్యక్తీకరిస్తుంది.

జనాబాయి మరియు మహారాష్ట్ర వార్కరీ ఉద్యమం

13వ శతాబ్దంలో మహారాష్ట్రలో విఠల భక్తి కేంద్రంగా సాగిన వార్కరీ ఉద్యమంలో అట్టడుగు వర్గానికి చెందిన మహిళా కవయిత్రి సంత్ జనాబాయి. చిన్నతనంలోనే తల్లిదండ్రులను కోల్పోయిన ఆమె, పండరీపురంలోని ప్రముఖ భక్త కవి సంత్ నామ్‌దేవ్ ఇంట్లో పనిమనిషిగా చేరింది.

ఇంటి పనులు చేస్తూనే, తిరగలి విసురుతూ, పిడకలు తడుతూ విఠలుడిపై మరాఠీ భాషలో 300కు పైగా 'అభంగాలు' (Abhangs) రచించింది. అక్షరాస్యత, ఉన్నత కులం లేకపోయినా ఆధ్యాత్మిక ఉన్నతిని, సాహిత్య సృష్టిని సాధించవచ్చని జనాబాయి జీవితం నిరూపించింది.

మొఘల్ మరియు ప్రాంతీయ రాజదర్బారులలో మహిళల రాజనీతి

మధ్యయుగ, తొలి ఆధునిక కాలంలో మొఘల్ దర్బారులలోనూ, మరాఠా వంటి ప్రాంతీయ రాజ్యాలలోనూ రాచరిక మహిళలు కేవలం అంతఃపురాలకే పరిమితమయ్యారనేది ఒక అపోహ మాత్రమే. వారు వాణిజ్యం, దౌత్యం, వాస్తుశిల్పం, రాజ్య విస్తరణలో కీలక భూమిక పోషించారు.

నూర్జహాన్: మొఘల్ పరిపాలనపై తిరుగులేని ప్రభావం

మొఘల్ చక్రవర్తి జహంగీర్ భార్య నూర్జహాన్ (మెహరున్నిసా - 1577–1645) మొఘల్ సామ్రాజ్య చరిత్రలోనే అత్యంత శక్తివంతమైన మహిళ. రాజనీతిజ్ఞత, పాలనా సామర్థ్యం కలిగిన ఆమె జహంగీర్ హయాంలో వాస్తవ పాలకురాలిగా (Co-sovereign) వ్యవహరించింది.

• మొఘల్ చరిత్రలో చక్రవర్తితో పాటు తన పేరును కూడా వెండి నాణేలపై ముద్రించుకున్న ఏకైక రాణి నూర్జహాన్.
• రాజ్య ఉత్తర్వులపై (Farmans) ఆమె సంతకం, రాజముద్ర ఉండేవి.
• విదేశీ వాణిజ్య నౌకలను స్వయంగా నిర్వహిస్తూ నీలిమందు, వస్త్రాల ఎగుమతి ద్వారా భారీ ఆదాయాన్ని ఆర్జించింది. ఆగ్రాలో ఆమె తండ్రి కోసం నిర్మించిన 'ఇత్మాద్-ఉద్-దౌలా' సమాధి (Baby Taj) తాజ్‌మహల్ నిర్మాణానికి పూర్వరూపంగా నిలిచింది.

జహనారా బేగం: సాంస్కృతిక, వాస్తుశిల్ప రంగాలకు ఆమె చేసిన సేవలు

షాజహాన్, ముంతాజ్ మహల్ పెద్ద కుమార్తె జహనారా బేగం (1614–1681). తల్లి మరణం తర్వాత కేవలం 17 ఏళ్ల వయసులోనే మొఘల్ సామ్రాజ్యపు ప్రథమ మహిళగా (పాదుషా బేగం) బాధ్యతలు చేపట్టింది. సూరత్ ఓడరేవు ఆదాయం ఆమెకు జాగీరుగా లభించడంతో ఆమె ఆ కాలంలో అత్యంత సంపన్న మహిళలలో ఒకరిగా నిలిచింది.

ఆమె గొప్ప వాస్తుశిల్ప ఆరాధకురాలు. షాజహాన్ కొత్త రాజధాని 'షాజహానాబాద్' (పాత ఢిల్లీ) నిర్మించినప్పుడు, అందులో ప్రసిద్ధమైన 'చాందినీ చౌక్' (Chandni Chowk) మార్కెట్‌ను, సరాయ్‌లను, ఉద్యానవనాలను స్వయంగా డిజైన్ చేయించింది. ఖాదిరియా సూఫీ సంప్రదాయాన్ని అనుసరించిన ఆమె పర్షియన్ భాషలో 'మునిస్-అల్-అర్వాహ్' అనే ఆధ్యాత్మిక గ్రంథాన్ని రచించింది.

జెబున్నిసా మరియు ఆమె సాహిత్య వారసత్వం

మొఘల్ చక్రవర్తి ఔరంగజేబు పెద్ద కుమార్తె జెబున్నిసా (1638–1702) గొప్ప పండితురాలు, కవయిత్రి. ఏడేళ్ల వయసులోనే ఖురాన్‌ను కంఠస్థం చేసిన ఆమె పర్షియన్, అరబిక్, ఉర్దూ భాషలలో అపారమైన పాండిత్యాన్ని సంపాదించింది.

ఆమె 'మఖ్ఫీ' (Makhfi - దాగి ఉన్న వ్యక్తి) అనే కలం పేరుతో పర్షియన్ భాషలో అద్భుతమైన గజల్స్, కవితలు రాసింది. ఆమె వ్యక్తిగత గ్రంథాలయం ఆ కాలంలోనే అతిపెద్ద మేధో కేంద్రంగా ఉండేది. ఎందరో పండితులకు ఆశ్రయమిచ్చి గ్రంథాల అనువాదాన్ని ప్రోత్సహించింది. ఆమె కవితల సంకలనం 'దివాన్-ఇ-మఖ్ఫీ' పర్షియన్ సాహిత్యంలో గొప్ప స్థానాన్ని పొందింది.

మరాఠా రాజకుటుంబాలలో మహిళల పాత్ర: జిజాబాయి నుంచి అహల్యాబాయి హోల్కర్ వరకు

దక్కన్ మరియు పశ్చిమ భారతదేశంలో మరాఠా సామ్రాజ్య ఆవిర్భావం, విస్తరణలో రాజకుటుంబ మహిళల పాత్ర అసాధారణమైనది:

• రాజమాత జిజాబాయి (1598–1674): ఛత్రపతి శివాజీకి కేవలం తల్లి మాత్రమే కాదు, ఆయనలో 'స్వరాజ్య' స్థాపన కాంక్షను రగిలించిన గురువు. శివాజీ ఆగ్రాలో ఔరంగజేబు చెరలో ఉన్నప్పుడు మరాఠా రాజ్య పాలనను జిజాబాయి సమర్థవంతంగా నిర్వహించింది.
• మహారాణి తారాబాయి భోంస్లే (1675–1761): భర్త రాజారామ్ మరణం తర్వాత (1700–1707), ఔరంగజేబు నేతృత్వంలోని భారీ మొఘల్ సైన్యాన్ని ఏడేళ్ల పాటు ఒంటిచేత్తో ఎదుర్కొని మరాఠా సామ్రాజ్యాన్ని కాపాడిన వీరనారి.
• పుణ్యశ్లోక అహల్యాబాయి హోల్కర్ (1725–1795): మాళ్వా (ఇండోర్) రాజ్యాన్ని సుమారు 30 ఏళ్ల పాటు పాలించిన ఆదర్శ పాలకురాలు. యుద్ధాల కంటే ప్రజా సంక్షేమం, న్యాయపాలన, మౌలిక సదుపాయాల కల్పనకు పెద్దపీట వేసింది. మహేశ్వరి చేనేత పరిశ్రమను ప్రోత్సహించింది. కాశీ విశ్వనాథ ఆలయం, సోమనాథ్ నుంచి రామేశ్వరం, శ్రీశైలం వరకు దేశవ్యాప్తంగా రోడ్లు, ధర్మశాలలు, ఘాట్లు, ఆలయాలను నిర్మించింది.

వలసవాద కాలంలో భారత చరిత్రను మలుపు తిప్పిన వీరనారీమణులు

బ్రిటిష్ ఈస్టిండియా కంపెనీ భారతదేశంలో వ్యాపారం పేరుతో ప్రవేశించి రాజ్యాలను ఆక్రమించుకోవడం ప్రారంభించినప్పుడు, పురుష పాలకుల కంటే ముందే కొందరు భారతీయ రాణులు ఆంగ్లేయుల కుతంత్రాలను పసిగట్టి సాయుధ పోరాటాలు చేశారు.

వీరనారి పేరు	ప్రాంతం / రాజ్యం	బ్రిటిష్ వారితో పోరాడిన కాలం	చారిత్రక ప్రాముఖ్యత
వేలు నాచియార్	శివగంగై (తమిళనాడు)	1772–1780	బ్రిటిష్ వారిని ఓడించి తన రాజ్యాన్ని తిరిగి దక్కించుకున్న తొలి భారతీయ రాణి.
కిత్తూరు చెన్నమ్మ	కిత్తూరు (కర్ణాటక)	1824	రాజ్య సంక్రమణ విధానానికి వ్యతిరేకంగా బ్రిటిష్ వారిపై సాయుధ తిరుగుబాటు చేసిన రాణి.
రాణి లక్ష్మీబాయి	ఝాన్సీ (ఉత్తరప్రదేశ్/బుందేల్‌ఖండ్)	1857–1858	ప్రథమ స్వాతంత్ర్య సంగ్రామానికి ప్రతీకగా నిలిచి రణరంగంలో వీరమరణం పొందిన యోధురాలు.
బేగం హజ్రత్ మహల్	అవధ్ / లక్నో	1857–1859	లక్నోలో బ్రిటిష్ సైన్యాలను తరిమికొట్టి ప్రజాయుద్ధానికి నాయకత్వం వహించిన రాణి.
రాణి గైడిన్ల్యూ	మణిపూర్ / నాగాలాండ్	1931–1947	కేవలం 13 ఏళ్ల వయసులో ఈశాన్య భారత్‌లో బ్రిటిష్ పాలనపై గెరిల్లా పోరాటం చేసిన నాయకురాలు.

రాణి లక్ష్మీబాయి మరియు 1857 ప్రథమ స్వాతంత్ర్య సంగ్రామం

భారత స్వాతంత్ర్య పోరాట చరిత్రలో ఝాన్సీ రాణి లక్ష్మీబాయి (మణికర్ణిక - 1828–1858) పేరు పౌరుషానికి పర్యాయపదం. భర్త గంగాధర్ రావు మరణానంతరం దత్తపుత్రుడైన దామోదర్ రావు వారసత్వాన్ని లార్డ్ డల్హౌసీ 'రాజ్య సంక్రమణ సిద్ధాంతం' (Doctrine of Lapse) కింద తిరస్కరించినప్పుడు,"నా ఝాన్సీని నేను ఇవ్వను" (మేరీ ఝాన్సీ నహీ దూంగీ) అని గర్జించింది.

1857 తిరుగుబాటులో తాంతియా తోపేతో చేతులు కలిపి గ్వాలియర్ కోటను స్వాధీనం చేసుకుంది. ఆమె సైన్యంలో మహిళలతో కూడిన 'దుర్గా దళ్' విభాగానికి అట్టడుగు వర్గానికి చెందిన ఝల్కారీబాయి నాయకత్వం వహించి లక్ష్మీబాయికి అండగా నిలిచింది. 1858 జూన్‌లో హ్యూ రోజ్ నేతృత్వంలోని బ్రిటిష్ సైన్యంతో పోరాడుతూ లక్ష్మీబాయి వీరమరణం పొందింది.

బేగం హజ్రత్ మహల్: అవధ్ గడ్డపై బ్రిటిష్ పాలనకు వ్యతిరేకంగా తిరుగుబాటు

1856లో బ్రిటిష్ వారు అవధ్ నవాబు వాజిద్ అలీ షాను పదవి నుంచి తొలగించి కలకత్తాకు ప్రవాసం పంపినప్పుడు, ఆయన భార్య బేగం హజ్రత్ మహల్ (1820–1879) లక్నోలో తిరుగుబాటు జెండా ఎగురవేసింది. 1857 సంగ్రామంలో హిందూ-ముస్లిం రైతులను, సైనికులను ఏకం చేసి రాజా జైలాల్ సింగ్, మౌల్వీ అహ్మదుల్లా షాలతో కలిసి లక్నోను బ్రిటిష్ వారి నుంచి విముక్తం చేసింది.

తన కుమారుడు బిర్జిస్ ఖాదర్‌ను పాలకుడిగా ప్రకటించి, స్వయంగా ఏనుగుపై యుద్ధభూమిలో తిరుగుతూ సైనికులలో ఉత్సాహం నింపింది. 1858లో బ్రిటిష్ రాణి విక్టోరియా జారీ చేసిన ప్రకటనలోని బూటకపు హామీలను ఎండగడుతూ హజ్రత్ మహల్ ఎదురు ప్రకటన (Counter-Proclamation) జారీ చేసింది. బ్రిటిష్ వారికి లొంగడానికి నిరాకరించి చివరకు నేపాల్‌లో ఆశ్రయం పొంది అక్కడే కన్నుమూసింది.

వేలు నాచియార్: బ్రిటిష్ వలస విస్తరణపై తొలి విజయం సాధించిన దక్షిణాది రాణి

1857 తిరుగుబాటు కంటే దాదాపు 80 ఏళ్ల ముందే బ్రిటిష్ ఈస్టిండియా కంపెనీపై యుద్ధం చేసి గెలిచిన వీరనారి తమిళనాడులోని శివగంగై రాణి వేలు నాచియార్ (1730–1796). తమిళ ప్రజలు ఆమెను 'వీరమంగై' (ధైర్యవంతురాలైన మహిళ) అని పిలుస్తారు.

1772లో ఆర్కాట్ నవాబు, బ్రిటిష్ సైన్యాలు కలిసి శివగంగైపై దాడి చేసి ఆమె భర్త ముత్తువడుగనాథర్‌ను హత్య చేశారు. అజ్ఞాతంలోకి వెళ్లిన వేలు నాచియార్, మైసూర్ పాలకుడు హైదర్ అలీ, మరుదు సోదరుల సహాయంతో సైన్యాన్ని నిర్మించింది.

1780లో జరిగిన యుద్ధంలో ఆమె మహిళా సేనాని కుయిలి (Kuyili) ఒంటిపై నెయ్యి పోసుకుని నిప్పంటించుకుని బ్రిటిష్ వారి ఆయుధాగారంలోకి దూకి దాన్ని పేల్చివేసింది (చరిత్రలో తొలి మానవ బాంబు త్యాగం). ఈ విజయంతో వేలు నాచియార్ శివగంగైని తిరిగి స్వాధీనం చేసుకుని పదేళ్ల పాటు పాలించింది.

కిత్తూరు రాణి చెన్నమ్మ: బ్రిటిష్ ఆధిపత్యాన్ని ఎదిరించిన కన్నడ కత్తుల రాణి

కర్ణాటకలోని కిత్తూరు సంస్థాన రాణి చెన్నమ్మ (1778–1829) బ్రిటిష్ ఆధిపత్యానికి వ్యతిరేకంగా 1824లోనే సాయుధ పోరాటం చేసింది. భర్త మల్లసర్జ, కుమారుడు మరణించిన తర్వాత ఆమె దత్తత తీసుకున్న శివలింగప్ప వారసత్వాన్ని బ్రిటిష్ కలెక్టర్ థాకరే అంగీకరించలేదు.

చెన్నమ్మ తన సేనాని సంగొళ్ళి రాయన్నతో కలిసి బ్రిటిష్ సైన్యంపై దాడి చేసి మొదటి యుద్ధంలో థాకరేను వధించి విజయం సాధించింది. బ్రిటిష్ అధికారులను బందీలుగా పట్టుకున్నా వారిని గౌరవంగా చూసి విడిచిపెట్టింది. కానీ రెండవసారి బ్రిటిష్ వారు భారీ సైన్యంతో దాడి చేసి, కొందరు ద్రోహుల సహాయంతో చెన్నమ్మను బంధించారు. బైలహొంగల్ కోటలో బందీగా ఉంటూనే 1829లో ఆమె తుదిశ్వాస విడిచింది.

రాణి గైడిన్ల్యూ: ఈశాన్య భారతదేశంలో స్వాతంత్ర్య సమర జ్వాల

భారత స్వాతంత్ర్య పోరాటంలో ఈశాన్య రాష్ట్రాల భాగస్వామ్యానికి ప్రతీక రాణి గైడిన్ల్యూ (1915–1993). మణిపూర్‌లోని రంగ్‌యి నాగా తెగకు చెందిన ఆమె, కేవలం 13 ఏళ్ల వయసులో తన బంధువు హైపౌ జదోనాంగ్ ప్రారంభించిన 'హెరాకా' (Heraka) ఆధ్యాత్మిక, రాజకీయ ఉద్యమంలో చేరింది.

బ్రిటిష్ వారు జదోనాంగ్‌ను ఉరితీసిన తర్వాత, 16 ఏళ్ల గైడిన్ల్యూ ఉద్యమ నాయకత్వం చేపట్టి అస్సాం, మణిపూర్, నాగాలాండ్ అడవులలో బ్రిటిష్ పన్నుల విధానానికి, బలవంతపు చాకిరీకి వ్యతిరేకంగా గెరిల్లా పోరాటం నడిపింది. 1932లో ఆమెను అరెస్టు చేసిన బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం జీవిత ఖైదు విధించింది.

1937లో షిల్లాంగ్ జైలులో ఆమెను కలిసిన జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ, ఆమె ధైర్యానికి ముగ్ధుడై 'రాణి' (నాగాల రాణి) అనే బిరుదు ఇచ్చారు. 14 ఏళ్ల జైలు జీవితం తర్వాత 1947లో దేశానికి స్వాతంత్ర్యం వచ్చాకే ఆమె విడుదలైంది.

సాంప్రదాయ ఆంక్షలను సవాలు చేసిన మహిళా సంఘ సంస్కర్తలు

19వ శతాబ్దం నాటికి భారతీయ సమాజంలో బాల్య వివాహాలు, వితంతువుల పట్ల అమానుష ప్రవర్తన, పరదా పద్ధతి, మహిళలకు చదువు నిషేధం వంటి దురాచారాలు తీవ్రస్థాయిలో ఉండేవి. ఈ చీకట్లను పారద్రోలి అక్షర జ్యోతులు వెలిగించిన మహిళా సంఘ సంస్కర్తల కృషి ఆధునిక భారత నిర్మాణానికి పునాది వేసింది.

సావిత్రిబాయి పూలే: బాలికల విద్యకు బాటలు వేసిన భారత తొలి ఉపాధ్యాయిని

మహారాష్ట్రకు చెందిన సావిత్రిబాయి పూలే (1831–1897) ఆధునిక భారతదేశపు మొట్టమొదటి మహిళా ఉపాధ్యాయిని, సామాజిక విప్లవకారిణి. తన భర్త మహాత్మా జ్యోతిరావు పూలే ప్రోత్సాహంతో విద్యాభ్యాసం చేసిన ఆమె, 1848 జనవరి 1న పూణేలోని భిడే వాడాలో దేశంలోనే తొలిసారిగా భారతీయులు నడిపే బాలికల పాఠశాలను ప్రారంభించింది.

ఆమె పాఠశాలకు వెళ్తుంటే సనాతనవాదులు రాళ్లు, బురద, పేడ విసిరేవారు. అందుకే ఆమె తన సంచిలో అదనంగా మరో చీరను పెట్టుకుని వెళ్లేది.

• కేవలం విద్యకే పరిమితం కాకుండా, మోసపోయి గర్భవతులైన వితంతువుల ఆత్మహత్యలను, భ్రూణహత్యలను ఆపడానికి 'బాలహత్య ప్రతిబంధక గృహం' ఏర్పాటు చేసింది.
• వితంతువులకు గుండు గీసే దురాచారానికి వ్యతిరేకంగా పూణేలో క్షురకుల సమ్మె నిర్వహించింది.
• 'కావ్య పూలే' పేరుతో కవిత్వం రాసింది. చివరకు 1897లో పూణేలో ప్లేగు వ్యాధిగ్రస్తులకు సేవ చేస్తూ ఆ వ్యాధి సోకి ప్రాణాలు విడిచింది.

ఫాతిమా షేక్: విద్యా వ్యాప్తిలో సావిత్రిబాయితో కలిసి నడిచిన మార్గదర్శి

భారతదేశపు తొలి ముస్లిం మహిళా ఉపాధ్యాయిని ఫాతిమా షేక్ (1831–1900). దళితులకు, బాలికలకు చదువు చెబుతున్నారనే కారణంతో జ్యోతిరావు పూలే, సావిత్రిబాయి పూలేలను కుటుంబం నుంచి, సమాజం నుంచి బహిష్కరించినప్పుడు,ఫాతిమా షేక్ మరియు ఆమె సోదరుడు ఉస్మాన్ షేక్ వారికి తమ ఇంట్లో ఆశ్రయం కల్పించారు.

పూణేలోని గంజ్ పేటలో ఉన్న ఉస్మాన్ షేక్ ఇంటిలోనే పాఠశాలను ఏర్పాటు చేశారు. సావిత్రిబాయితో కలిసి ఉపాధ్యాయ శిక్షణ పొందిన ఫాతిమా షేక్, ముస్లిం మరియు అణగారిన వర్గాల బాలికలను ఇంటింటికీ వెళ్లి ఒప్పించి పాఠశాలకు తీసుకువచ్చేది. భారత విద్యా చరిత్రలో సావిత్రిబాయి–ఫాతిమా షేక్‌ల మైత్రి లౌకికవాదానికి, సోదరభావానికి గొప్ప నిదర్శనం.

పండిత రమాబాయి: మహిళా విద్య మరియు వితంతు సంక్షేమానికి అంకితమైన జీవితం

సంస్కృత భాషలో అపారమైన పాండిత్యానికి గాను కలకత్తా విశ్వవిద్యాలయ పండితులచే 'పండిత', 'సరస్వతి' బిరుదులు పొందిన ఏకైక మహిళ పండిత రమాబాయి (1858–1922). పితృస్వామ్య సమాజంలో ఉన్నత కుల హిందూ మహిళలు, ముఖ్యంగా బాల వితంతువులు పడుతున్న నరకయాతనను ఆమె ప్రపంచం ముందుకు తెచ్చింది.

• ఆంగ్ల రచన: ఆమె ఆంగ్లంలో రాసిన 'The High-Caste Hindu Woman' (1887) పుస్తకం అంతర్జాతీయంగా సంచలనం సృష్టించింది.
• హంటర్ కమిషన్: 1882లో బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం నియమించిన హంటర్ విద్యా కమిషన్ ముందు హాజరై, భారతీయ మహిళలకు మహిళా వైద్యులు (Lady Doctors), ఉపాధ్యాయినుల అవసరం ఎంత ఉందో వివరించింది. దీని ఫలితంగానే భారత్‌లో మహిళా వైద్య విద్యకు మార్గం సుగమమైంది.
• పూణే సమీపంలో 'శారదా సదన్', 'ముక్తి మిషన్' స్థాపించి వేలాది మంది అనాథలు, వితంతువులకు వృత్తి విద్య, ఆశ్రయం కల్పించింది.

రమాబాయి రనడే మరియు మహిళా సామాజిక సాధికారత

మహారాష్ట్ర సామాజిక సంస్కరణోద్యమంలో మరో ముఖ్య శిఖరం రమాబాయి రనడే (1862–1924). పదకొండేళ్ల వయసులో ప్రముఖ న్యాయమూర్తి, సంస్కర్త ఎం.జి. రనడేతో వివాహం జరిగే నాటికి ఆమెకు అక్షరజ్ఞానం లేదు. కానీ భర్త ప్రోత్సాహంతో మరాఠీ, ఆంగ్లం నేర్చుకుని గొప్ప సామాజిక కార్యకర్తగా ఎదిగింది.

ఆమె బొంబాయి, పూణేలలో 'సేవా సదన్' (Seva Sadan) సంస్థలను స్థాపించి మహిళలకు నర్సింగ్, ఉపాధ్యాయ శిక్షణ, కుట్టుపని వంటి ఉపాధి నైపుణ్యాలను నేర్పించింది. బొంబాయి ప్రెసిడెన్సీలో బాలికలకు ప్రాథమిక విద్యను నిర్బంధం చేయాలని, మహిళలకు ఓటు హక్కు (Women's Suffrage) కల్పించాలని ఉద్యమించి విజయం సాధించింది.

బేగం రుఖయా సఖావత్ హుస్సేన్: మహిళా విద్య మరియు సమానత్వ ఉద్యమం

బెంగాల్‌కు చెందిన బేగం రుఖయా (1880–1932) ముస్లిం మహిళల విద్యా వికాసానికి, స్త్రీవాద సాహిత్యానికి మార్గదర్శి. కఠినమైన పరదా ఆంక్షల మధ్య పెరిగిన ఆమె, తన అన్నయ్య మరియు భర్త సహాయంతో బెంగాలీ, ఆంగ్ల భాషలు నేర్చుకుంది.

భర్త మరణానంతరం భాగల్పూర్, ఆ తర్వాత కలకత్తాలో 'సఖావత్ మెమోరియల్ గర్ల్స్ హైస్కూల్' స్థాపించింది. 1905లో ఆమె ఆంగ్లంలో రాసిన 'సుల్తానాస్ డ్రీమ్' (Sultana's Dream) అనే కథ ప్రపంచంలోనే తొలి స్త్రీవాద సైన్స్ ఫిక్షన్ రచనలలో ఒకటి. ఇందులో 'లేడీల్యాండ్' అనే ఊహాజనిత రాజ్యంలో మహిళలు సైన్స్, సౌర, ఎగిరే వాహనాలను కనిపెట్టి యుద్ధాలు లేని శాంతియుత రాజ్యాన్ని ఎలా నడుపుతారో అద్భుతంగా వర్ణించింది.

భారత స్వాతంత్ర్య పోరాటంలో మహిళల అలుపెరగని పోరాటం

20వ శతాబ్దంలో భారత స్వాతంత్ర్యోద్యమం ప్రజా ఉద్యమంగా మారినప్పుడు లక్షలాది మంది మహిళలు ఇంటి గడప దాటి వీధుల్లోకి వచ్చారు. శాంతియుత సత్యాగ్రహాల నుంచి రహస్య విప్లవ కార్యకలాపాలు, సాయుధ పోరాటాల వరకు ప్రతి విభాగంలోనూ మహిళలు అగ్రభాగాన నిలిచారు.

సరోజినీ నాయుడు మరియు జాతీయ ఉద్యమంలో ఆమె సారథ్యం

హైదరాబాద్‌లో జన్మించిన 'భారత కోకిల' (Nightingale of India) సరోజినీ నాయుడు (1879–1949) కవయిత్రిగా, వక్తగా, స్వాతంత్ర్య సమరయోధురాలిగా చెరగని ముద్ర వేశారు. 1925లో కాన్పూర్‌లో జరిగిన భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ వార్షిక సమావేశాలకు అధ్యక్షత వహించిన తొలి భారతీయ మహిళ ఆమె.

1930 ఉప్పు సత్యాగ్రహంలో మహాత్మా గాంధీ అరెస్టు అయిన తర్వాత, గుజరాత్‌లోని ధరాసనా ఉప్పు కర్మాగారంపై జరిగిన అహింసాయుత సత్యాగ్రహానికి సరోజినీ నాయుడు నాయకత్వం వహించారు. బ్రిటిష్ పోలీసుల లాఠీ దెబ్బలకు వెరవకుండా 2,500 మంది వాలంటీర్లను ఆమె నడిపించిన తీరు ప్రపంచ మీడియా దృష్టిని ఆకర్షించింది. స్వాతంత్ర్యం తర్వాత ఉత్తరప్రదేశ్ రాష్ట్రానికి తొలి మహిళా గవర్నర్‌గా పనిచేశారు.

కస్తూర్బా గాంధీ: స్వాతంత్ర్య పోరాటంలో నిశ్శబ్ద శక్తి

కస్తూర్బా గాంధీ (1869–1944)ని కేవలం మహాత్మా గాంధీ సహধర్మచారిణిగా మాత్రమే చూడటం చారిత్రక పొరపాటు అవుతుంది. ఆమె స్వతంత్ర వ్యక్తిత్వం, అদమ్యమైన పట్టుదల కలిగిన పోరాట యోధురాలు. 1913లో దక్షిణాఫ్రికాలో భారతీయుల వివాహాలను గుర్తించని చట్టానికి వ్యతిరేకంగా మహిళలను సమీకరించి జైలుకు వెళ్లిన తొలి మహిళలలో ఆమె ఒకరు.

భారత్‌లో చంపారన్ సత్యాగ్రహంలో గ్రామీణ మహిళలకు పరిశుభ్రత, విద్య నేర్పించారు. గాంధీజీ అరెస్టు అయిన ప్రతిసారీ,బార్డోలీ సత్యాగ్రహం, శాసన ఉల్లంఘన ఉద్యమాలలో కస్తూర్బా ముందుండి ప్రజలను నడిపించారు. 1942 క్విట్ ఇండియా ఉద్యమంలో అరెస్టు అయి పూణేలోని ఆగాఖాన్ ప్యాలెస్ నిర్బంధంలోనే 1944 ఫిబ్రవరి 22న తుదిశ్వాస విడిచారు.

అరుణా అసఫ్ అలీ మరియు క్విట్ ఇండియా ఉద్యమం

1942 ఆగస్టు 8న బొంబాయిలో 'క్విట్ ఇండియా' తీర్మానం ఆమోదించిన వెంటనే బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం గాంధీ, నెహ్రూ సహా అగ్రనేతలందరినీ ఆగస్టు 9 తెల్లవారుజామున అరెస్టు చేసింది. ఉద్యమం ఆగిపోతుందని బ్రిటిష్ వారు భావించారు.

కానీ 33 ఏళ్ల అరుణా అసఫ్ అలీ (1909–1996) బొంబాయిలోని గొవాలియా ట్యాంక్ మైదానంలో (ఆగస్టు క్రాంతి మైదాన్) పోలీసుల టియర్ గ్యాస్, లాఠీఛార్జ్‌లను లెక్కచేయకుండా జాతీయ జెండాను ఎగురవేసి ఉద్యమాన్ని ప్రారంభించారు. ఆ తర్వాత మూడేళ్ల పాటు అజ్ఞాతంలో (Underground) ఉంటూ రామ్ మనోహర్ లోహియాతో కలిసి 'ఇంక్విలాబ్' పత్రిక ద్వారా ఉద్యమాన్ని నడిపించారు. ఆమెను పట్టిస్తే 5,000 రూపాయల బహుమతి ఇస్తామని బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం ప్రకటించినా ఆమె దొరకలేదు.

ఉషా మెహతా మరియు రహస్య కాంగ్రెస్ రేడియో (Secret Congress Radio)

క్విట్ ఇండియా ఉద్యమ సమయంలో బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం వార్తాపత్రికలపై కఠినమైన సెన్సార్‌షిప్ విధించింది. దేశంలో ఎక్కడ ఏం జరుగుతుందో ప్రజలకు తెలియని పరిస్థితి ఏర్పడింది. ఆ సమయంలో 22 ఏళ్ల విద్యార్థిని ఉషా మెహతా (1920–2000) తన సహచరులతో కలిసి 'సీక్రెట్ కాంగ్రెస్ రేడియో'ను ప్రారంభించారు.

"ఇది 42.34 మీటర్ల తరంగదైర్ఘ్యంపై భారతదేశంలో ఎక్కడి నుంచో మాట్లాడుతున్న కాంగ్రెస్ రేడియో" అనే ఆమె గొంతు దేశవ్యాప్తంగా కోట్లాది మందిలో స్ఫూర్తి నింపింది. బ్రిటిష్ పోలీసుల రాడార్లకు చిక్కకుండా దాదాపు మూడు నెలల పాటు బొంబాయిలో ప్రతిరోజూ రేడియో ట్రాన్స్‌మిటర్ స్థలాన్ని మారుస్తూ చిట్టగాంగ్ బాంబు దాడులు, ప్రజా తిరుగుబాట్ల వార్తలను ప్రసారం చేశారు. చివరకు 1942 నవంబర్‌లో అరెస్టు అయి నాలుగేళ్ల కఠిన కారాగార శిక్ష అనుభవించారు.

కెప్టెన్ లక్ష్మీ సెహగల్ మరియు ఆజాద్ హింద్ ఫౌజ్ (INA) ఝాన్సీ రెజిమెంట్

నేతాజీ సుభాష్ చంద్రబోస్ తూర్పు ఆసియాలో ఆజాద్ హింద్ ఫౌజ్ (INA)ను పునర్నిర్మించినప్పుడు, అందులో పూర్తిగా మహిళలతో కూడిన ఒక పోరాట విభాగాన్ని ఏర్పాటు చేయాలని సంకల్పించారు. ఆ చారిత్రక బాధ్యతను స్వీకరించిన మహిళ డాక్టర్ లక్ష్మీ స్వామినాథన్ (కెప్టెన్ లక్ష్మీ సెహగల్ - 1914–2012).

సింగపూర్‌లో వైద్యురాలిగా పనిచేస్తున్న ఆమె, నేతాజీ పిలుపుతో 'రాణి ఆఫ్ ఝాన్సీ రెజిమెంట్' (Rani of Jhansi Regiment) కమాండర్‌గా బాధ్యతలు చేపట్టారు. మలేషియా, బర్మాలోని తోటల్లో పనిచేసే భారతీయ యువతులను సమీకరించి వారికి రైఫిల్ కాల్చడం, కవాతు, గెరిల్లా యుద్ధ తంత్రాలలో శిక్షణ ఇచ్చారు. ఆజాద్ హింద్ తాత్కాలిక ప్రభుత్వంలో ఏకైక మహిళా మంత్రిగా పనిచేసి, బర్మా సరిహద్దుల్లో బ్రిటిష్ సైన్యంతో పోరాడారు.

మేడమ్ భికాజీ కామా: విదేశీ గడ్డపై భారత విప్లవ పతాక ఆవిష్కరణ

'భారత విప్లవోద్యమ మాత' (Mother of the Indian Revolution)గా ప్రసిద్ధి చెందిన మేడమ్ భికాజీ రుస్తుం కామా (1861–1936) విదేశాలలో ఉంటూ భారత స్వాతంత్ర్యం కోసం అంతర్జాతీయ మద్దతును కూడగట్టారు. లండన్, పారిస్‌లను కేంద్రంగా చేసుకుని శ్యామ్‌జీ కృష్ణవర్మ, వీర్ సావర్కర్ వంటి విప్లవకారులతో కలిసి పనిచేశారు.

1907 ఆగస్టు 22న జర్మనీలోని స్టుట్‌గార్ట్‌లో జరిగిన అంతర్జాతీయ సోషలిస్ట్ మహాసభలో వేలాది మంది విదేశీ ప్రతినిధుల సమక్షంలో భారత స్వాతంత్ర్య పతాకాన్ని (తొలి త్రివర్ణ పతాక రూపం) ఆవిష్కరించారు. "ఇది భారత స్వాతంత్ర్య పతాకం, దీనికోసం ఇప్పటికే ఎందరో వీరులు రక్తం చిందించారు" అని ఆమె చేసిన ప్రసంగం చరిత్రలో నిలిచిపోయింది. పారిస్ నుంచి 'వందేమాతరం', 'తల్వార్' అనే విప్లవ పత్రికలను నడిపి భారత్‌కు రహస్యంగా పంపేవారు.

ఆధునిక భారతదేశ నిర్మాణానికి పునాదులు వేసిన మహిళా దిగ్గజాలు

1947లో దేశానికి స్వాతంత్ర్యం వచ్చినప్పుడు విభజన గాయాలు, పేదరికం, నిరక్షరాస్యత, వైద్య సదుపాయాల కొరత దేశాన్ని వేధిస్తున్నాయి. ఆ కీలక తరుణంలో రాజ్యాంగ రచన (రాజ్యాంగ సభలో హంసా మెహతా, దాక్షాయణి వేలాయుధన్, దుర్గాబాయి దేశ్‌ముఖ్, అమ్ము స్వామినాథన్ సహా 15 మంది మహిళా సభ్యులు పాల్గొన్నారు), పరిపాలన, దౌత్యం, సైన్స్ రంగాలలో మహిళలు దేశానికి బలమైన పునాదులు వేశారు.

సుచేతా కృపలానీ మరియు మహిళా రాజకీయ నాయకత్వం

క్విట్ ఇండియా ఉద్యమంలో కీలక పాత్ర పోషించి, నౌఖాలీ మతకలహాల సమయంలో గాంధీజీతో కలిసి శాంతి యాత్ర చేసిన నాయకురాలు సుచేతా కృపలానీ (1908–1974). రాజ్యాంగ పరిషత్ సభ్యురాలిగా ఉన్న ఆమె, 1947 ఆగస్టు 14 అర్ధరాత్రి పార్లమెంటు సెంట్రల్ హాల్‌లో నెహ్రూ ప్రసంగానికి ముందు 'వందేమాతరం' గీతాన్ని ఆలపించారు.

స్వతంత్ర భారతదేశ చరిత్రలో మొట్టమొదటి మహిళా ముఖ్యమంత్రిగా (1963 నుంచి 1967 వరకు ఉత్తరప్రదేశ్ రాష్ట్రానికి) పనిచేసిన ఘనత సుచేతా కృపలానీదే. ఆర్థిక క్రమశిక్షణ, కార్మిక సమస్యల పరిష్కారంలో ఆమె కఠినమైన, సమర్థవంతమైన నిర్ణయాలు తీసుకున్నారు.

విజయలక్ష్మి పండిట్ మరియు అంతర్జాతీయ దౌత్యం

స్వాతంత్ర్యానికి ముందే 1937లో యునైటెడ్ ప్రావిన్సెస్ (నేటి యూపీ)లో తొలి మహిళా కేబినెట్ మంత్రిగా పనిచేసిన విజయలక్ష్మి పండిట్ (1900–1990), స్వాతంత్ర్యం తర్వాత భారత దౌత్య విధానానికి అంతర్జాతీయ ముఖచిత్రంగా నిలిచారు.

సోవియట్ యూనియన్ (USSR), అమెరికా, బ్రిటన్ వంటి అగ్రరాజ్యాలకు భారత రాయబారిగా సమర్థవంతంగా వ్యవహరించారు. 1953లో ఐక్యరాజ్యసమితి సర్వసభ్య సమావేశానికి (UN General Assembly) అధ్యక్షత వహించిన ప్రపంచపు మొట్టమొదటి మహిళగా ఆమె చరిత్ర సృష్టించారు. ప్రచ్ఛన్న యుద్ధ కాలంలో భారత్ యొక్క అలీన విధానాన్ని ప్రపంచ వేదికపై బలంగా వినిపించారు.

రాజ్‌కుమారి అమృత్ కౌర్ మరియు ప్రజారోగ్య వ్యవస్థ నిర్మాణం

కపుర్తలా రాజకుటుంబంలో జన్మించి, గాంధీజీ పిలుపుతో విలాసవంతమైన జీవితాన్ని వదిలి స్వాతంత్ర్య పోరాటంలోకి వచ్చిన రాజ్‌కుమారి అమృత్ కౌర్ (1887–1964) స్వతంత్ర భారత తొలి కేబినెట్‌లో మొదటి ఆరోగ్య శాఖ మంత్రిగా పదేళ్ల పాటు (1947–1957) పనిచేశారు.

భారతదేశంలో అత్యున్నత వైద్య సంస్థ అయిన న్యూఢిల్లీ ఎయిమ్స్ (AIIMS - All India Institute of Medical Sciences) స్థాపన వెనుక ప్రధాన చోదక శక్తి ఆమే. ఎయిమ్స్ కోసం న్యూజిలాండ్, ఆస్ట్రేలియా, జర్మనీ వంటి దేశాల నుంచి అంతర్జాతీయ నిధులను సేకరించడమే కాకుండా, సిమ్లాలోని తన సొంత రాజభవనాన్ని (మనోర్‌విల్లే) నర్సుల విశ్రాంతి గృహం కోసం దానం చేశారు. 1950లో ప్రపంచ ఆరోగ్య సంస్థ (WHO) అసెంబ్లీకి అధ్యక్షత వహించిన తొలి మహిళ, తొలి ఆసియా వ్యక్తి కూడా ఆమే.

అన్నా మణి మరియు భారతీయ శాస్త్రీయ పరిశోధనలు

భారతదేశపు 'వెదర్ ఉమన్' (Weather Woman of India)గా పిలువబడే అన్నా మణి (1918–2001) భౌతిక శాస్త్రవేత్త, వాతావరణ శాస్త్ర దిగ్గజం. నోబెల్ గ్రహీత సి.వి. రామన్ వద్ద వజ్రాలు, కెంపుల కాంతి ధర్మాలపై పరిశోధన చేసిన ఆమె, ఆ తర్వాత భారత వాతావరణ శాఖలో (IMD) చేరారు.

అప్పటివరకు వాతావరణ పరికరాల కోసం విదేశాలపై ఆధారపడుతున్న భారత్‌ను స్వయంసమృద్ధి వైపు నడిపించారు. దాదాపు 100 రకాల వాతావరణ కొలత పరికరాలను స్వదేశీ పరిజ్ఞానంతో రూపొందించి ప్రామాణీకరించారు. భారతదేశంలో సౌరశక్తి (Solar Energy), పవన శక్తి సామర్థ్యాన్ని అంచనా వేయడానికి దేశవ్యాప్తంగా మానిటరింగ్ స్టేషన్లను ఏర్పాటు చేయడమే కాకుండా, ఓజోన్ పొర కొలతకు 'ఓజోన్‌సోండ్' పరికరాన్ని అభివృద్ధి చేశారు.

జానకి అమ్మాళ్ మరియు వృక్షశాస్త్ర (Botanical Science) పరిశోధనలు

కేరళలోని తెల్లిచ్చేరిలో జన్మించిన ఇ.కె. జానకి అమ్మాళ్ (1897–1984) భారతదేశపు తొలి మహిళా వృక్షశాస్త్రవేత్త (Botanist) మరియు సైటోజెనెటిసిస్ట్. 1931లో అమెరికాలోని మిచిగాన్ విశ్వవిద్యాలయం నుంచి వృక్షశాస్త్రంలో డాక్టరేట్ (D.Sc.) పొందిన తొలి భారతీయ మహిళ ఆమె.

అప్పటివరకు భారత్ తియ్యటి చెరకు వంగడాలను విదేశాల నుంచి దిగుమతి చేసుకునేది. జానకి అమ్మాళ్ కోయంబత్తూరులోని చెరకు పరిశోధనా కేంద్రంలో పనిచేస్తూ, భారత వాతావరణానికి తట్టుకుని అధిక దిగుబడి, ఎక్కువ తీపిని ఇచ్చే సంకరజాతి చెరకు వంగడాలను (Hybrid Sugarcane) సృష్టించారు. నెహ్రూ ఆహ్వానం మేరకు లండన్ నుంచి తిరిగి వచ్చి 'బొటానికల్ సర్వే ఆఫ్ ఇండియా' (BSI)ని పునర్నిర్మించారు. వృద్ధాప్యంలో కేరళలోని 'సైలెంట్ వ్యాలీ' అడవులను కాపాడే పర్యావరణ ఉద్యమంలోనూ చురుగ్గా పాల్గొన్నారు.

ఎం.ఎస్. సుబ్బులక్ష్మి మరియు భారతీయ శాస్త్రీయ సంగీత వైభవం

మదురై షణ్ముఖవడివు సుబ్బులక్ష్మి (1916–2004) భారతీయ కర్ణాటక శాస్త్రీయ సంగీతానికి ప్రపంచవ్యాప్త గౌరవాన్ని తెచ్చిపెట్టిన గాన సరస్వతి. ఆమె పాడిన 'సుప్రభాతం', 'విష్ణు సహస్రనామం', 'భజ గోవిందం', మీరా భజనలు కోట్లాది భారతీయుల ఇళ్లలో ఆధ్యాత్మిక వాతావరణాన్ని నింపాయి.

• 1966లో ఐక్యరాజ్యసమితి (UN) సర్వసభ్య సమావేశంలో సంగీత కచేరీ చేసిన తొలి భారతీయ కళాకారిణిగా చరిత్ర సృష్టించారు.
• ఆసియా నోబెల్‌గా పిలిచే రామన్ మెగసెసే అవార్డు (1974) పొందిన తొలి భారతీయ సంగీత విద్వాంసురాలు.
• 1998లో భారతదేశ అత్యున్నత పౌర పురస్కారం 'భారత రత్న' అందుకున్న మొట్టమొదటి సంగీత కళాకారిణి ఎం.ఎస్. సుబ్బులక్ష్మి. ఆమె తన సంగీత కచేరీల ద్వారా వచ్చిన కోట్లాది రూపాయల ఆదాయాన్ని ఆసుపత్రులు, విద్యా సంస్థలు, సేవా కార్యక్రమాలకు విరాళంగా ఇచ్చారు.

స్వతంత్ర భారతదేశంలో మహిళలు: వివిధ రంగాలలో తిరుగులేని నాయకత్వం

స్వాతంత్ర్యం వచ్చిన తర్వాత రాజ్యాంగం కల్పించిన సమాన హక్కులు, విద్యావకాశాల విస్తరణతో భారతీయ మహిళలు సాంప్రదాయ సరిహద్దులను చెరిపివేస్తూ రాజకీయాలు, అంతరిక్షం, రక్షణ రంగం, క్రీడలు, కార్పొరేట్ ప్రపంచంలో అగ్రస్థానానికి చేరుకున్నారు.

రాజకీయాలు మరియు పరిపాలనలో మహిళలు

ప్రపంచంలోని ఎన్నో అభివృద్ధి చెందిన ప్రజాస్వామ్య దేశాల కంటే ముందే, 1966లోనే ఇందిరా గాంధీ రూపంలో ఒక మహిళను ప్రధానమంత్రిగా ఎన్నుకున్న ఘనత భారతదేశానిది. హరిత విప్లవం, బ్యాంకుల జాతీయీకరణ, 1971 బంగ్లాదేశ్ విమోచన యుద్ధం, 1974 పోఖ్రాన్ అణు పరీక్షలతో ఆమె నిర్ణయాత్మక నేతగా నిలిచారు.

ఆ తర్వాత జయలలిత, మాయావతి, మమతా బెనర్జీ, షీలా దీక్షిత్, సుష్మా స్వరాజ్ వంటి నేతలు జాతీయ, రాష్ట్ర రాజకీయాలను శాసించారు. ప్రతిభా పాటిల్ దేశ తొలి మహిళా రాష్ట్రపతిగా పనిచేయగా, ఒడిశాలోని మారుమూల సంతాల్ గిరిజన కుటుంబం నుంచి వచ్చిన ద్రౌపది ముర్ము భారత 15వ రాష్ట్రపతిగా అత్యున్నత రాజ్యాంగ పీఠాన్ని అధిష్టించడం భారత ప్రజాస్వామ్య పరిణతికి నిదర్శనం. పరిపాలనలో మొదటి మహిళా ఐఏఎస్ అన్నా రాజం మల్హోత్రా, మొదటి మహిళా ఐపీఎస్ కిరణ్ బేడీ వేలాది మంది యువతులకు ఆదర్శంగా నిలిచారు.

సైన్స్, టెక్నాలజీ మరియు అంతరిక్ష పరిశోధనలలో మహిళా శాస్త్రవేత్తలు

నేడు భారత అంతరిక్ష పరిశోధనా సంస్థ (ISRO), రక్షణ పరిశోధనా సంస్థ (DRDO) సాధిస్తున్న చారిత్రక విజయాలలో మహిళా శాస్త్రవేత్తల పాత్ర వెలకట్టలేనిది:

• టెస్సీ థామస్: అగ్ని-4, అగ్ని-5 క్షిపణి ప్రాజెక్టులకు సారథ్యం వహించి 'మిస్సైల్ ఉమన్ ఆఫ్ ఇండియా'గా గుర్తింపు పొందారు.
• ఇస్రో రాకెట్ ఉమెన్: మంగళ్‌యాన్ (MOM), చంద్రయాన్-2, చంద్రయాన్-3 మరియు ఆదిత్య-L1 ప్రయోగాలలో రీతూ కరిధాల్ శ్రీవాస్తవ, ముత్తయ్య వనిత, కల్పనా కాళహస్తి, నిగర్ షాజీ వంటి మహిళా ప్రాజెక్ట్ డైరెక్టర్లు కీలక బాధ్యతలు నిర్వహించారు.
• అంతరిక్షంలోకి వెళ్లిన తొలి భారతీయ సంతతి మహిళ కల్పనా చావ్లా, సునీతా విలియమ్స్ లక్షలాది మంది భారతీయ బాలికలలో ఆకాశమే హద్దు అనే స్ఫూర్తిని నింపారు. కోవిడ్-19 సమయంలో స్వదేశీ వ్యాక్సిన్ల (కొవాగ్జిన్) అభివృద్ధిలో గగన్‌దీప్ కాంగ్, ప్రగ్యా యాదవ్ వంటి శాస్త్రవేత్తలు కీలక పాత్ర పోషించారు.

భారత సాయుధ దళాలలో (Armed Forces) మహిళల ప్రస్థానం

ఒకప్పుడు సాయుధ దళాలలో కేవలం వైద్య విభాగానికే (Medical Corps) పరిమితమైన మహిళలు, నేడు యుద్ధ విమానాలు నడిపే స్థాయికి ఎదిగారు.

• పునీతా అరోరా (తొలి మహిళా లెఫ్టినెంట్ జనరల్), పద్మావతి బందోపాధ్యాయ (తొలి మహిళా ఎయిర్ మార్షల్) రక్షణ దళాలలో మార్గదర్శకులుగా నిలిచారు.
• భారత వైమానిక దళంలో అవని చతుర్వేది, భావనా కాంత్, మోహనా సింగ్ తొలి మహిళా ఫైటర్ పైలట్లుగా చరిత్ర సృష్టించారు.
• సుప్రీంకోర్టు ఇచ్చిన చారిత్రక తీర్పులతో సైన్యంలో మహిళా అధికారులకు 'పర్మనెంట్ కమిషన్' (Permanent Commission) లభించడమే కాకుండా, ప్రతిష్టాత్మక నేషనల్ డిఫెన్స్ అకాడమీ (NDA) తలుపులు అమ్మాయిల కోసం తెరుచుకున్నాయి. ప్రపంచంలోనే అత్యంత ఎత్తైన యుద్ధక్షేత్రం సియాచిన్ గ్లేసియర్‌లో కెప్టెన్ శివ చౌహాన్ విధులు నిర్వహిస్తున్నారు.

క్రీడలు మరియు అంతర్జాతీయ వేదికలపై భారత మహిళల విజయాలు

గ్రామీణ, సాధారణ కుటుంబాల నుంచి వచ్చిన భారత మహిళా క్రీడాకారిణులు అంతర్జాతీయ క్రీడా వేదికలపై త్రివర్ణ పతాకాన్ని రెపరెపలాడిస్తున్నారు:

• 1984 లాస్ ఏంజిల్స్ ఒలింపిక్స్‌లో సెకనులో వందో వంతు తేడాతో పతకం చేజార్చుకున్నా, పి.టి. ఉష (పయ్యోలి ఎక్స్‌ప్రెస్) భారతీయ మహిళా అథ్లెటిక్స్‌కు కొత్త ఊపిరి పోశారు.
• 2000 సిడ్నీ ఒలింపిక్స్‌లో వెయిట్ లిఫ్టింగ్‌లో కాంస్య పతకం సాధించి ఒలింపిక్ పతకం గెలిచిన తొలి భారతీయ మహిళగా తెలుగు తేజం కరణం మల్లీశ్వరి చరిత్ర సృష్టించారు.
• ఆరుసార్లు ప్రపంచ బాక్సింగ్ ఛాంపియన్ మేరీ కోమ్, ఒలింపిక్స్‌లో రెండు వ్యక్తిగత పతకాలు గెలిచిన బ్యాడ్మింటన్ స్టార్ పి.వి. సింధు, సైనా నెహ్వాల్, సాక్షి మలిక్, మీరాబాయి చాను, లవ్లీనా బోర్గోహైన్, నిఖత్ జరీన్ మరియు ఒకే ఒలింపిక్స్‌లో (2024 పారిస్) రెండు షూటింగ్ పతకాలు సాధించిన మను భాకర్ దేశ గౌరవాన్ని నిలబెట్టారు. మహిళల క్రికెట్‌లో మిథాలీ రాజ్, ఝులన్ గోస్వామి, హర్మన్‌ప్రీత్ కౌర్, స్మృతి మంధాన విప్లవాత్మక మార్పులు తెచ్చారు.

మహిళా పారిశ్రామికవేత్తలు మరియు వ్యాపార దిగ్గజాలు

భారత ఆర్థిక వ్యవస్థలో నేడు మహిళలు ఉద్యోగార్థులుగా మాత్రమే కాకుండా ఉద్యోగ ప్రదాతలుగా (Job Creators) ఎదుగుతున్నారు. బయోకాన్ సంస్థను స్థాపించి బయోటెక్నాలజీ రంగానికి బాటలు వేసిన కిరణ్ మజుందార్ షా, పెప్సికో గ్లోబల్ సీఈఓగా పనిచేసిన ఇంద్రా నూయి, నైకా (Nykaa) వ్యవస్థాపకురాలు ఫాల్గుణి నాయర్, హెచ్‌సిఎల్ (HCL) చైర్‌పర్సన్ రోష్ని నాదర్, ఎస్‌బిఐ తొలి మహిళా చైర్‌పర్సన్ అరుంధతి భట్టాచార్య కార్పొరేట్ ప్రపంచంలో సత్తా చాటారు.

మరోవైపు, గ్రామీణ భారతదేశంలో స్వయం సహాయక సంఘాలు (Self-Help Groups / DWCRA), 'లిజ్జత్ పాపడ్' వంటి సహకార ఉద్యమాలు మరియు 'లఖ్‌పతి దీదీ' వంటి కార్యక్రమాల ద్వారా కోట్లాది మంది గ్రామీణ మహిళలు సూక్ష్మ వ్యాపారవేత్తలుగా మారి కుటుంబ ఆర్థిక వ్యవస్థకు వెన్నెముకగా నిలుస్తున్నారు.

యుగాలుగా భారత చరిత్రలో మహిళల పాత్ర మరియు అవకాశాలలో వచ్చిన మార్పులు

వేల ఏళ్ల ప్రస్థానాన్ని పరిశీలిస్తే భారత చరిత్రలో మహిళల పాత్ర అనేక ఆటుపోట్లను ఎదుర్కొంటూ, చట్టపరమైన మరియు సామాజిక పోరాటాల ద్వారా ఆధునిక యుగంలోకి అడుగుపెట్టింది. ఈ పరిణామ క్రమాన్ని ఐదు ప్రధాన కోణాలలో అర్థం చేసుకోవచ్చు.

మహిళా విద్య వృద్ధి మరియు అక్షరాస్యత ప్రయాణం

19వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో భారత్‌లో మహిళా అక్షరాస్యత 1 శాతం కంటే తక్కువగా ఉండేది. సావిత్రిబాయి పూలే, ఈశ్వర్ చంద్ర విద్యాసాగర్, కందుకూరి వీరేశలింగం పంతులు వంటి సంస్కర్తల కృషితో పాఠశాలలు ప్రారంభమయ్యాయి. 1883లో చంద్రముఖి బసు, కాదంబిని గంగూలీ బ్రిటిష్ సామ్రాజ్యంలోనే తొలి మహిళా గ్రాడ్యుయేట్లుగా నిలిచారు (కాదంబిని గంగూలీ, ఆనందిబాయి జోషి తొలి పాశ్చాత్య వైద్య పట్టభద్రులు).

1951 జనాభా లెక్కల నాటికి 8.86 శాతంగా ఉన్న మహిళా అక్షరాస్యత, నేడు 70 శాతానికి పైగా పెరిగింది. ఉన్నత విద్యలో (Higher Education) నేడు పురుషులతో సమానంగా (Gross Enrollment Ratio) అమ్మాయిలు చేరుతుండటం విద్యా రంగంలో వచ్చిన అతిపెద్ద సానుకూల మార్పు.

మహిళల ఆస్తి హక్కులు మరియు చట్టపరమైన సంస్కరణలు

ప్రాచీన కాలంలో 'స్త్రీధన' మినహా పూర్వీకుల ఆస్తిలో మహిళలకు హక్కు ఉండేది కాదు. స్వాతంత్ర్యం తర్వాత డాక్టర్ బి.ఆర్. అంబేద్కర్ రూపొందించిన 'హిందూ కోడ్ బిల్లు' (Hindu Code Bills) ఆధారంగా 1956లో వచ్చిన 'హిందూ వారసత్వ చట్టం' మహిళలకు ఆస్తి హక్కుల దిశగా తొలి అడుగు వేసింది.

ఆ తర్వాత 2005లో చేసిన హిందూ వారసత్వ సవరణ చట్టం ( మరియు 2020లో సుప్రీంకోర్టు ఇచ్చిన వినీతా శర్మ వర్సెస్ రాకేష్ శర్మ తీర్పు) ద్వారా తండ్రి పూర్వీకుల ఆస్తిలో కుమారులతో సమానంగా కుమార్తెలకు కూడా జన్మతః సమాన హక్కు (Coparcenary Right) లభించింది. అలాగే పనిచేసే చోట లైంగిక వేధింపుల నిరోధానికి విశాఖ మార్గదర్శకాలు (1997), పోష్ చట్టం (POSH Act 2013), గృహహింస నిరోధక చట్టం (2005), 26 వారాల వేతనంతో కూడిన ప్రసూతి సెలవుల చట్టం మహిళలకు చట్టపరమైన రక్షణ కవచాలుగా నిలిచాయి.

వివాహ వ్యవస్థ మరియు సామాజిక ఆచారాలలో పరిణామం

రాజా రామ్మోహన్ రాయ్ కృషితో సతీసహగమన నిషేధ చట్టం (1829), విద్యాసాగర్ కృషితో వితంతు పునర్వివాహ చట్టం (1856), హర్బిలాస్ శారదా కృషితో బాల్య వివాహాల నిరోధక చట్టం (శారదా చట్టం - 1929) వచ్చాయి.

స్వాతంత్ర్యం తర్వాత హిందూ వివాహ చట్టం (1955) ద్వారా బహుభార్యాత్వం నిషేధించబడి, మహిళలకు విడాకులు (Divorce), భరణం పొందే హక్కు లభించింది. వరకట్న నిషేధ చట్టం (1961), ముస్లిం మహిళల వైవాహిక హక్కుల రక్షణ చట్టం (ట్రిపుల్ తలాక్ నిషేధం - 2019) వంటి సంస్కరణలు వివాహ వ్యవస్థలో మహిళల గౌరవాన్ని, భద్రతను పెంచాయి.

రాజకీయ సంస్థలు మరియు చట్టసభలలో మహిళల భాగస్వామ్యం

అమెరికా, బ్రిటన్ వంటి దేశాలలో మహిళలు ఓటు హక్కు కోసం దశాబ్దాల పాటు పోరాడాల్సి వచ్చింది. కానీ భారతదేశం 1950లో రాజ్యాంగం అమల్లోకి వచ్చిన మొదటి రోజు నుంచే కుల, మత, లింగ భేదం లేకుండా వయోజనులందరికీ (Universal Adult Suffrage) సమాన ఓటు హక్కు కల్పించింది.

• స్థానిక సంస్థలు: 1992లో చేసిన 73, 74వ రాజ్యాంగ సవరణల ద్వారా పంచాయతీ రాజ్, మునిసిపాలిటీలలో మహిళలకు 33 శాతం (చాలా రాష్ట్రాల్లో 50 శాతం) రిజర్వేషన్ కల్పించారు. దీనివల్ల నేడు దేశంలో 14 లక్షలకు పైగా ఎన్నికైన మహిళా ప్రజాప్రతినిధులు గ్రామ పాలనలో భాగస్వాములవుతున్నారు.
• చట్టసభలు: లోక్‌సభ, రాష్ట్ర అసెంబ్లీలలో మహిళలకు 33 శాతం రిజర్వేషన్ కల్పించే 'నారీ శక్తి వందన్ అధినియం' (106వ రాజ్యాంగ సవరణ చట్టం - 2023) ఆమోదం పొందడం భారత రాజకీయ చరిత్రలో ఒక మైలురాయి.

సమానత్వం మరియు ప్రాతినిధ్యంలో నేటికీ కొనసాగుతున్న సవాళ్లు

ఇన్ని విజయాలు సాధించినప్పటికీ, సంపూర్ణ లింగ సమానత్వం దిశగా ఇంకా అధిగమించాల్సిన సవాళ్లు ఉన్నాయి:

• శ్రామిక శక్తిలో భాగస్వామ్యం (LFPR): చదువుకున్న మహిళల సంఖ్య పెరుగుతున్నప్పటికీ, కుటుంబ బాధ్యతలు, పిల్లల సంరక్షణ సదుపాయాల కొరత వల్ల ఉద్యోగాలలో కొనసాగే మహిళల శాతం ఇంకా ఆశించిన స్థాయిలో లేదు.
• వేతన వ్యత్యాసం (Gender Pay Gap): అసంఘటిత రంగంలో పురుషులతో సమానంగా కష్టపడినా మహిళలకు తక్కువ వేతనాలు లభించే పరిస్థితి ఇంకా కొన్ని చోట్ల కనిపిస్తోంది.
• మహిళల భద్రత, సైబర్ నేరాలు, పోషకాహార లోపం (రక్తహీనత), నిర్ణయాధికార పదవులలో (న్యాయవ్యవస్థ, కార్పొరేట్ బోర్డులు) మహిళల ప్రాతినిధ్యాన్ని మరింత పెంచాల్సిన అవసరం ఉంది.

తరచుగా అడిగే ప్రశ్నలు (FAQs)

1. ప్రాచీన భారత చరిత్రలో అత్యంత ప్రభావశీలమైన మహిళలు ఎవరు?

ప్రాచీన భారత చరిత్రలో తాత్విక, రాజకీయ, సాహిత్య రంగాలలో అనేక మంది మహిళలు తమ ముద్ర వేశారు. వేద, ఉపనిషత్తుల కాలంలో గార్గి వాచక్నవి, మైత్రేయి, లోపాముద్ర, ఘోష గొప్ప తత్వవేత్తలుగా నిలిచారు. బౌద్ధ ధర్మాన్ని శ్రీలంకకు వ్యాప్తి చేసిన సంఘమిత్ర, వాకాటక సామ్రాజ్యాన్ని ఇరవై ఏళ్ల పాటు పాలించిన ప్రభావతి గుప్త, తమిళ సంగం సాహిత్యాన్ని సుసంపన్నం చేసిన అవ్వైయార్ ప్రాచీన భారతదేశపు అత్యంత ప్రభావశీల మహిళలలో ప్రముఖులు.

2. ఢిల్లీ సుల్తానేట్‌ను పాలించిన మొదటి మహిళా పాలకురాలు ఎవరు?

ఢిల్లీ సుల్తానేట్‌ను పాలించిన మొట్టమొదటి మరియు ఏకైక మహిళా పాలకురాలు రజియా సుల్తానా (పాలనా కాలం: క్రీ.శ. 1236–1240). బానిస వంశ సుల్తాన్ ఇల్టుట్మిష్ కుమార్తె అయిన రజియా, తన తండ్రి వారసురాలిగా ఢిల్లీ సింహాసనాన్ని అధిష్టించింది. పరదా పద్ధతిని విడిచిపెట్టి, పురుష పాలకుల దుస్తులు ధరించి బహిరంగంగా దర్బారు నిర్వహించిన ఆమె, నాణేలపై తన పేరును ముద్రించుకుని సమర్థవంతమైన పాలన అందించింది.

3. భారత స్వాతంత్ర్య పోరాటంలో కీలక పాత్ర పోషించిన మహిళలు ఎవరు?

భారత స్వాతంత్ర్య పోరాటంలో వేలు నాచియార్, కిత్తూరు చెన్నమ్మ, ఝాన్సీ లక్ష్మీబాయి, బేగం హజ్రత్ మహల్, రాణి గైడిన్ల్యూ సాయుధ పోరాటాలు చేశారు. జాతీయ ఉద్యమంలో సరోజినీ నాయుడు, కస్తూర్బా గాంధీ, అనీబిసెంట్, కమలా నెహ్రూ, దుర్గాబాయి దేశ్‌ముఖ్ శాంతియుత సత్యాగ్రహాలకు నాయకత్వం వహించారు. మేడమ్ భికాజీ కామా, అరుణా అసఫ్ అలీ, ఉషా మెహతా, కెప్టెన్ లక్ష్మీ సెహగల్, కల్పనా దత్తా విప్లవ మరియు అజ్ఞాత పోరాటాలలో కీలక పాత్ర పోషించారు.

4. భారతదేశంలోని ముఖ్యమైన మహిళా సంఘ సంస్కర్తలు ఎవరు?

19వ మరియు 20వ శతాబ్దాలలో భారతీయ సమాజంలోని దురాచారాలను ఎదుర్కొని మహిళా విద్య కోసం పోరాడిన వారిలో సావిత్రిబాయి పూలే (భారత తొలి మహిళా ఉపాధ్యాయిని), ఫాతిమా షేక్ (తొలి ముస్లిం మహిళా ఉపాధ్యాయిని) అగ్రగణ్యులు. వారితో పాటు వితంతు సంక్షేమానికి కృషి చేసిన పండిత రమాబాయి, సేవా సదన్ స్థాపించిన రమాబాయి రనడే, బాలికల విద్య కోసం పోరాడిన బేగం రుఖయా, డాక్టర్ ముత్తులక్ష్మి రెడ్డి (దేవదాసీ వ్యవస్థ నిర్మూలన) ముఖ్యమైన సంఘ సంస్కర్తలు.

5. భారతదేశానికి స్వాతంత్ర్యం వచ్చిన తర్వాత మహిళల పాత్ర ఎలా మారింది?

స్వాతంత్ర్యం తర్వాత భారత రాజ్యాంగం కల్పించిన సమాన హక్కులు, ఓటు హక్కు, హిందూ వారసత్వ చట్ట సవరణల వల్ల మహిళల హోదా గణనీయంగా మారింది. అక్షరాస్యత 9 శాతం నుంచి 70 శాతానికి పైగా పెరిగింది. మహిళలు రాష్ట్రపతి, ప్రధానమంత్రి, ముఖ్యమంత్రులుగా రాజకీయ శిఖరాలను అధిరోహించడమే కాకుండా ఇస్రో అంతరిక్ష ప్రయోగాలు, సాయుధ దళాలలో ఫైటర్ పైలట్లు, ఒలింపిక్ క్రీడలు, కార్పొరేట్ వ్యాపార రంగాలలో నిర్ణయాత్మక శక్తిగా ఎదిగారు.

6. బ్రిటిష్ పాలనకు వ్యతిరేకంగా ఆయుధం పట్టిన తొలి భారతీయ రాణి ఎవరు?

1857 ప్రథమ స్వాతంత్ర్య సంగ్రామానికి చాలా కాలం ముందే బ్రిటిష్ ఈస్టిండియా కంపెనీపై ఆయుధం పట్టి విజయం సాధించిన తొలి భారతీయ రాణి తమిళనాడులోని శివగంగై సంస్థానాధీశురాలు రాణి వేలు నాచియార్. 1780లో హైదర్ అలీ, మరుదు సోదరుల మద్దతుతో బ్రిటిష్ సైన్యాలను ఓడించి తన రాజ్యాన్ని తిరిగి స్వాధీనం చేసుకుంది. అంతకుముందు 16వ శతాబ్దంలో పోర్చుగీసు వలసవాదులను కర్ణాటక తీరంలో రాణి అబ్బక్క చౌట సమర్థవంతంగా ఎదుర్కొంది.

7. ఆధునిక భారత సైన్స్ రంగానికి పునాదులు వేసిన మహిళా శాస్త్రవేత్తలు ఎవరు?

ఆధునిక భారత విజ్ఞాన శాస్త్ర రంగానికి పునాదులు వేసిన మహిళా శాస్త్రవేత్తలలో వృక్షశాస్త్రవేత్త ఇ.కె. జానకి అమ్మాళ్ (సంకరజాతి చెరకు వంగడాల సృష్టికర్త), భౌతిక మరియు వాతావరణ శాస్త్రవేత్త అన్నా మణి, రసాయన శాస్త్రవేత్త అసిమా చటర్జీ (మలేరియా, మూర్ఛ వ్యాధి మందుల పరిశోధన), ఐఐఎస్‌సి (IISc)లో ప్రవేశం కోసం పోరాడిన జీవరసాయన శాస్త్రవేత్త కమలా సోహోనీ మరియు భారత తొలి మహిళా ఇంజనీర్ ఎ. లలిత ప్రముఖులు.

ముగింపు: భారతదేశంలో మహిళల అసంపూర్ణ ప్రయాణం మరియు భవిష్యత్తు దిశ

వేద కాలపు తాత్విక సభలలో గార్గి వేసిన ప్రశ్నల నుంచి, ఓరుగల్లు కోటలో రుద్రమదేవి ఝళిపించిన ఖడ్గం వరకు; పూణే వీధుల్లో అవమానాలను దిగమింగుకుని సావిత్రిబాయి పూలే పట్టిన పలక-బలపం నుంచి, శ్రీహరికోటలో ఇస్రో మహిళా శాస్త్రవేత్తలు నింగిలోకి పంపిన చంద్రయాన్ రాకెట్ల వరకు,భారత చరిత్రలో మహిళల పాత్ర నిరంతర పోరాట స్ఫూర్తికి, మేధో శక్తికి నిలువెత్తు నిదర్శనం.

మహిళలు కేవలం భారత చరిత్రకు సాక్షులు మాత్రమే కాదు; వారు పాలకులు, ఆలోచనాపరులు, సంస్కర్తలు, యోధులు మరియు జాతి నిర్మాతలు అని ప్రతి యుగమూ నిరూపించింది. చరిత్రలో వారికి అవకాశాలు నిరాకరించబడిన ప్రతిసారీ, వారు తమ సొంత మార్గాలను నిర్మించుకుని సమాజాన్ని ముందుకు నడిపించారు.

అయితే ఈ ప్రయాణం ఇంకా పూర్తి కాలేదు. చట్టాలలో ఉన్న సమానత్వం ప్రతి ఇంటిలో, ప్రతి పని ప్రదేశంలో ఆచరణలోకి రావాలి. ఒక బాలిక ఎలాంటి భయం, వివక్ష లేకుండా తన కలలను సాకారం చేసుకునే వాతావరణం ఏర్పడినప్పుడే,గత తరం వీరనారీమణులు, సంఘ సంస్కర్తలు చేసిన త్యాగాలకు నిజమైన సార్థకత లభిస్తుంది. భారతదేశ భవిష్యత్తు ప్రయాణంలో మహిళలు కేవలం భాగస్వాములు మాత్రమే కాదు, ఆ ప్రయాణానికి దిశానిర్దేశం చేసే సారథులు.

Disclaimer: ఈ కథనంలోని సమాచారం ప్రామాణిక చారిత్రక గ్రంథాలు, పురావస్తు శాసనాలు మరియు విద్యాపరమైన పరిశోధనల ఆధారంగా రూపొందించబడింది. వివిధ చారిత్రక కాలాలు, ప్రాంతీయ సంప్రదాయాలపై చరిత్రకారుల విశ్లేషణలలో స్వల్ప భేదాలు ఉండవచ్చు. పాఠకులకు సమగ్రమైన చారిత్రక అవగాహన కల్పించడమే ఈ వ్యాసం యొక్క ముఖ్య ఉద్దేశం.