పది మంది కూర్చున్న గదిలో దోమలు ఒకరిద్దరినే ఎంపిక చేసుకుని మరీ కుడుతుంటాయి. ఇది కేవలం యాదృచ్ఛికం కాదు, దీని వెనుక బలమైన జన్యుపరమైన, రసాయన కారణాలు ఉన్నాయి. డెంగ్యూ, మలేరియా వంటి ప్రాణాంతక వ్యాధులు ప్రబలుతున్న ప్రస్తుత రోజుల్లో, దోమలు కొందరినే ఎక్కువ కుట్టడానికి శాస్త్రీయ కారణాలు ఏమిటో సామాన్యులు కచ్చితంగా తెలుసుకోవాలి. మన శరీరం ఇచ్చే ఏ సంకేతాలు ఈ కీటకాలను ఆకర్షిస్తాయో అర్థం చేసుకుంటే, అనవసరమైన భయాలను వీడి సరైన నివారణా చర్యలు తీసుకోవచ్చు.
ముఖ్యాంశాలు
దోమలను అత్యంత వేగంగా ఆకర్షించడంలో 'O' బ్లడ్ గ్రూప్ పాత్ర.
శరీర వాసన, చెమట ద్వారా వెలువడే రసాయనాల ప్రభావం.
శ్వాస ద్వారా మనం వదిలే కార్బన్ డై ఆక్సైడ్ (CO2) కీటకాలకు ఎలా దిశానిర్దేశం చేస్తుంది.
దుస్తుల రంగు ఆధారంగా దోమల ఆకర్షణ పెరుగుతుందనే శాస్త్రీయ వాస్తవం.
ఇంట్లో పాటించగలిగే సహజమైన దోమల కాటు నివారణ చిట్కాలు.
దోమలు కొందరినే ఎందుకు టార్గెట్ చేస్తాయి? (Why Mosquitoes Target Specific People)
ప్రకృతిలో మగ దోమలు పూల మకరందాన్ని తాగి జీవిస్తే, ఆడ దోమలకు మాత్రం గుడ్లు పెట్టడానికి మనుషుల రక్తంలోని ప్రోటీన్లు, అమైనో ఆమ్లాలు అవసరం. అందుకోసమే అవి మనుషులను కుడతాయి. అయితే, అవి ఎవరిని పడితే వారిని కుట్టవు. తమకు కావాల్సిన పోషకాలు ఎవరి రక్తంలో ఎక్కువగా ఉంటాయో, వారిని పసిగట్టే అద్భుతమైన సెన్సార్ వ్యవస్థ దోమలకు ఉంటుంది.
మనుషుల శరీరం నుండి వెలువడే ఉష్ణోగ్రత, వాసన, మరియు శ్వాస ద్వారా విడుదలయ్యే వాయువులను బట్టి దోమలు తమ లక్ష్యాన్ని ఎంచుకుంటాయి. దాదాపు 50 మీటర్ల దూరం నుంచే మనిషి ఉనికిని పసిగట్టగల సామర్థ్యం వీటికి ఉంది. కొన్ని ప్రత్యేకమైన శారీరక లక్షణాలు ఉన్నవారిని దోమలు వందల మందిలో ఉన్నా సులభంగా గుర్తిస్తాయి. ఈ ఆకర్షణ వెనుక ప్రధానంగా జన్యుపరమైన, జీవక్రియలకు సంబంధించిన అంశాలు ముడిపడి ఉన్నాయి.
దోమలను ఆకర్షించే ప్రధాన అంశాలు (Factors Attracting Mosquitoes)
దోమలు ఒక వ్యక్తిని ఎంచుకోవడానికి ఎన్నో శాస్త్రీయ కారణాలు కలగలిసి పనిచేస్తాయి. అందులో ముఖ్యమైనవి ఇక్కడ చూద్దాం.
బ్లడ్ గ్రూప్ ప్రభావం (Blood Group Effect)
దోమలను ఆకర్షించే బ్లడ్ గ్రూప్ ఏదనే దానిపై ఎన్నో పరిశోధనలు జరిగాయి. ముఖ్యంగా 'O' (ఓ) బ్లడ్ గ్రూప్ ఉన్నవారిని దోమలు అత్యంత ఎక్కువగా ఇష్టపడతాయని జపనీస్ పరిశోధకులు తేల్చారు. వీరి రక్తం దోమలకు అత్యంత రుచికరమైనదిగా శాస్త్రవేత్తలు చెబుతారు.
'A' బ్లడ్ గ్రూప్ ఉన్నవారిని దోమలు చాలా తక్కువగా కుడతాయి. ఇక 'B' బ్లడ్ గ్రూప్ వారిపై దోమల ఆకర్షణ ఓ మాదిరిగా ఉంటుంది. మనలో చాలా మంది తమ బ్లడ్ గ్రూప్ను తెలిపే రసాయనాలను చర్మం ద్వారా స్రవిస్తారు. వీటినే 'సెక్రెటార్స్' అంటారు. ఈ రసాయన సంకేతాల ద్వారా దోమలు తమకు ఇష్టమైన బ్లడ్ గ్రూప్ వారిని ఇట్టే కనిపెట్టేస్తాయి.
శరీర వాసన మరియు చెమట (Body Odor and Sweat)
శరీర వాసన దోమల ఆకర్షణ విషయంలో కీలక పాత్ర పోషిస్తుంది. మన చర్మంపై ఉండే సహజమైన బ్యాక్టీరియా మనం తినే ఆహారం, జీవక్రియల ఆధారంగా కొన్ని ప్రత్యేకమైన వాసనలను ఉత్పత్తి చేస్తుంది. చర్మంపై నివసించే మైక్రోబయోమ్ (సూక్ష్మజీవులు) విడుదల చేసే కార్బాక్సిలిక్ ఆమ్లాల వాసన దోమలకు అమితంగా ఇష్టం.
అలాగే, వ్యాయామం చేసినప్పుడు లేదా వేసవిలో మన శరీరం నుండి లాక్టిక్ యాసిడ్, యూరిక్ యాసిడ్, అమ్మోనియా వంటివి చెమట ద్వారా బయటకు వస్తాయి. ఈ రసాయనాల వాసన దోమలకు అత్యంత ఆకర్షణీయమైన సిగ్నల్. అందుకే ఆటలు ఆడి చెమటతో ఉన్నవారిని దోమలు వెంటనే చుట్టుముడతాయి.
కార్బన్ డై ఆక్సైడ్ విడుదల (Carbon Dioxide Release)
మనం గాలి పీల్చుకుని వదిలే క్రమంలో కార్బన్ డై ఆక్సైడ్ (CO2) విడుదల చేస్తాం. దోమల తల భాగంలో ఉండే 'మాక్సిల్లరీ పాల్ప్స్' అనే అవయవం ద్వారా అవి ఈ వాయువును చాలా దూరం నుంచే పసిగడతాయి. ఎవరు ఎక్కువగా CO2 ని వదిలితే, దోమలు వారి వైపుకే వెళ్తాయి.
సాధారణంగా గర్భిణీ స్త్రీలు, స్థూలకాయులు, భారీ దేహం ఉన్నవారు, అలాగే ఆల్కహాల్ తీసుకున్నవారు సగటు మనిషి కంటే ఎక్కువ కార్బన్ డై ఆక్సైడ్ను వదులుతారు. ముఖ్యంగా గర్భిణీలు 21 శాతం ఎక్కువ CO2ను వదులుతారని, అందుకే దోమలు ఎవరిని ఎక్కువగా కుడతాయి అనే ప్రశ్నకు గర్భిణీలు మొదటి స్థానంలో ఉంటారని అధ్యయనాలు చెబుతున్నాయి.
దుస్తుల రంగు (Color of Clothing)
దోమలు కేవలం వాసన, వాయువుల ఆధారంగానే కాకుండా కంటి చూపును కూడా ఉపయోగిస్తాయి. ముఖ్యంగా ముదురు రంగులు దోమలకు చాలా సులభంగా కనిపిస్తాయి. నలుపు, ముదురు నీలం, ఎరుపు రంగు దుస్తులు ధరించిన వారిని దోమలు వెంటనే గుర్తిస్తాయి. ముదురు రంగు దుస్తులు వేడిని ఎక్కువగా గ్రహించడం వల్ల, ఆ ఉష్ణోగ్రత కూడా దోమలను ఆకర్షిస్తుంది. తెలుపు లేదా లేత రంగు దుస్తులు వేసుకున్నవారు వీటికి అంత స్పష్టంగా కనిపించరు.
దోమల కాటు నుండి రక్షణ ఎలా? (Mosquito Bite Prevention Tips)
దోమల బారిన పడకుండా ఉండాలంటే కేవలం కెమికల్ కాయిల్స్ మీద ఆధారపడకుండా సమగ్రమైన జాగ్రత్తలు తీసుకోవాలి.
దుస్తుల ఎంపిక: బయటకు వెళ్ళేటప్పుడు లేత రంగులో ఉండే, శరీరాన్ని పూర్తిగా కప్పే దుస్తులను ధరించండి. ఇది దోమల కంటికి మీరు కనిపించకుండా చేస్తుంది.
సహజ నూనెలు: లెమన్ యూకలిప్టస్ నూనె, వేప నూనె, సిట్రోనెల్లా ఆయిల్ వంటివి సహజ దోమల నివారణిగా పనిచేస్తాయి. వీటిని నీటిలో కలిపి స్ప్రే చేసుకోవచ్చు.
శరీర ఉష్ణోగ్రత: వ్యాయామం చేసిన వెంటనే స్నానం చేయడం వల్ల చెమట, లాక్టిక్ యాసిడ్ తొలగిపోయి దోమల ఆకర్షణ తగ్గుతుంది.
సరైన రెపెల్లెంట్స్: DEET లేదా పికారిడిన్ (Picaridin) ఉన్న మస్కిటో రిపెల్లెంట్ క్రీములను వాడటం సురక్షితం. ఇవి దోమల సెన్సార్లను కన్ఫ్యూజ్ చేసి మిమ్మల్ని కుట్టకుండా అడ్డుకుంటాయి.
దోమలు ఎక్కువగా ఏ సమయంలో కుడతాయి? (When Do Mosquitoes Bite the Most)
దోమల జాతిని బట్టి అవి కుట్టే సమయం మారుతుంది. డెంగ్యూ, చికెన్ గున్యా వ్యాప్తి చేసే 'ఏడిస్ ఎజిప్టి' (Aedes) దోమలు ప్రధానంగా పగటి పూట కుడతాయి. ముఖ్యంగా ఉదయం సూర్యోదయం తర్వాత రెండు గంటలు, సాయంత్రం సూర్యాస్తమయానికి ముందు రెండు గంటలు ఇవి అత్యంత చురుకుగా ఉంటాయి.
మలేరియాను వ్యాప్తి చేసే 'అనాఫిలస్' (Anopheles) దోమలు, మెదడువాపు వ్యాధిని తెచ్చే 'క్యూలెక్స్' (Culex) దోమలు రాత్రి పూట మాత్రమే కుడతాయి. పగటిపూట ఇవి చీకటిగా, చల్లగా ఉండే ప్రదేశాల్లో విశ్రమిస్తాయి. కాబట్టి ఉదయం లేదా రాత్రి అనే భేదం లేకుండా దోమ తెరలు లేదా నివారణ పద్ధతులు వాడటం శ్రేయస్కరం.
దోమల కాటు వల్ల వచ్చే ప్రమాదాలు (Side Effects and Risks)
దోమ కాటు కేవలం చర్మంపై దద్దుర్లు లేదా దురదకే పరిమితం కాదు. ఇది ఎన్నో ప్రాణాంతక వ్యాధులకు దారితీస్తుంది.
డెంగ్యూ మరియు మలేరియా: ప్లేట్లెట్స్ పడిపోయి ప్రాణాపాయ స్థితికి చేర్చే డెంగ్యూ, తీవ్రమైన జ్వరం తెచ్చే మలేరియా నేరుగా దోమ కాటు వల్లే వస్తాయి.
చికెన్ గున్యా మరియు జికా: కీళ్ల నొప్పులతో జీవితకాలం బాధపడేలా చేసే చికెన్ గున్యా, గర్భిణీలకు సోకితే పుట్టబోయే పిల్లల మెదడు ఎదుగుదలను దెబ్బతీసే జికా వైరస్ (Zika Virus) దోమల ద్వారానే వ్యాపిస్తాయి.
ఎవరి శరీర రోగనిరోధక శక్తి తక్కువగా ఉంటుందో వారు త్వరగా ఈ వ్యాధుల బారిన పడతారు. కాబట్టి చిన్న పిల్లలు, గర్భిణీలు, వృద్ధులు దోమల విషయంలో అత్యంత జాగ్రత్తగా ఉండాలి.
పరిశోధనలు ఏం చెబుతున్నాయి? (Scientific Evidence and Research)
అమెరికాలోని ప్రసిద్ధ రాక్ఫెల్లర్ విశ్వవిద్యాలయం (Rockefeller University) చేసిన తాజా పరిశోధనల ప్రకారం, మనుషుల చర్మం నుండి వెలువడే కొన్ని ప్రత్యేకమైన యాసిడ్స్ (Carboxylic acids) దోమలను విపరీతంగా ఆకర్షిస్తాయి. ఈ యాసిడ్స్ తక్కువగా ఉత్పత్తి అయ్యే వారి దగ్గరకు దోమలు అసలు వెళ్లవని శాస్త్రవేత్తలు గుర్తించారు.
అలాగే, దోమల యాంటెన్నాల్లో ఉండే Ir8a అనే ప్రత్యేక రిసెప్టర్ ద్వారా అవి మనుషుల చెమటలోని లాక్టిక్ యాసిడ్ను పసిగడతాయని 'కరెంట్ బయాలజీ' జర్నల్ ప్రచురించింది. భవిష్యత్తులో ఈ జన్యువును మ్యూటేట్ చేయడం ద్వారా దోమలు మనుషులను గుర్తించకుండా చేసే టెక్నాలజీపై శాస్త్రవేత్తలు పని చేస్తున్నారు.
తరచుగా అడిగే ప్రశ్నలు (Frequently Asked Questions - FAQs)
1. దోమలు ఎవరిని ఎక్కువగా కుడతాయి? (Who do mosquitoes bite most?)
శరీరం నుంచి ఎక్కువ చెమట, కార్బన్ డై ఆక్సైడ్, వేడి విడుదల చేసే వారిని దోమలు ఎక్కువగా కుడతాయి. స్థూలకాయులు, గర్భిణీలు, శారీరక శ్రమ చేసేవారు వీరిలో ముందు వరుసలో ఉంటారు.
2. ఏ బ్లడ్ గ్రూప్ వారిని దోమలు ఎక్కువగా ఇష్టపడతాయి? (Which blood group do they like?)
పరిశోధనల ప్రకారం, 'O' (ఓ) బ్లడ్ గ్రూప్ ఉన్నవారిని దోమలు అత్యంత ఆకర్షణీయంగా భావించి ఎక్కువగా కుడతాయి. 'A' గ్రూప్ వారిని చాలా తక్కువగా కుడతాయి.
3. దోమల కాటు నివారణ చిట్కాలు ఏమిటి? (Prevention tips?)
లేత రంగు దుస్తులు ధరించడం, చెమట పట్టకుండా చూసుకోవడం, లెమన్ యూకలిప్టస్ నూనె వాడటం, ఇంట్లో దోమలు చేరకుండా నీరు నిల్వ లేకుండా చూసుకోవడం ఉత్తమ నివారణ చిట్కాలు.
4. గర్భిణీ స్త్రీలను దోమలు ఎందుకు ఎక్కువగా కుడతాయి? (Why pregnant women?)
గర్భిణీ స్త్రీలు సాధారణ వ్యక్తుల కంటే 20-21% ఎక్కువ కార్బన్ డై ఆక్సైడ్ వదులుతారు. వారి శరీర ఉష్ణోగ్రత కూడా కాస్త ఎక్కువగా ఉంటుంది. అందుకే దోమలు వారిని సులభంగా గుర్తిస్తాయి.
5. మధుమేహం ఉన్నవారిని దోమలు ఎక్కువ కుడతాయా? (Diabetics?)
ప్రత్యేకంగా మధుమేహం వల్లే దోమలు కుడతాయని కచ్చితమైన ఆధారాలు లేవు. కానీ వారి శరీరంలో జరిగే జీవక్రియల మార్పులు, వెలువడే కీటోన్స్ వాసన కొన్నిసార్లు దోమలను ఆకర్షించే అవకాశం ఉంది.
6. పగటిపూట కుట్టే దోమల వల్ల ప్రమాదం ఉందా? (Daytime mosquitoes risk?)
కచ్చితంగా ఉంది. పగటిపూట కుట్టే 'ఏడిస్' జాతి దోమల వల్లే డెంగ్యూ, చికెన్ గున్యా వంటి ప్రాణాంతక వ్యాధులు వస్తాయి. కాబట్టి పగలు కూడా అప్రమత్తంగా ఉండాలి.
7. ఏ రంగు దుస్తులు వేసుకుంటే దోమలు రావు? (Which colors prevent bites?)
తెలుపు, లేత పసుపు, పీచ్ వంటి లేత రంగు (Light colors) దుస్తులు ధరిస్తే దోమలు సులభంగా గుర్తించలేవు. నలుపు, ఎరుపు వంటి ముదురు రంగులను దోమలు ఇట్టే పసిగడతాయి.
ముగింపు
దోమలు కుట్టడం అనేది కేవలం చికాకు తెప్పించే విషయం కాదు, అది మన జీవక్రియలు మరియు జెనెటిక్స్తో ముడిపడి ఉన్న సంక్లిష్టమైన సైన్స్. రసాయనాలతో కూడిన దోమల కాయిల్స్ వాడి ఊపిరితిత్తులను పాడుచేసుకునే బదులు, మన జీవనశైలిలో మార్పులు చేసుకోవడం ఉత్తమం. వేసవిలో శరీర ఉష్ణోగ్రతను నియంత్రించుకోవడం, లేత రంగు దుస్తులు వాడటం, పరిసరాల్లో నీరు నిల్వ లేకుండా చూసుకోవడం అత్యంత అవసరం.
రాబోయే రోజుల్లో వాతావరణ మార్పుల (Climate change) కారణంగా దోమల సంతతి మరింత పెరిగి, కొత్త ప్రాంతాలకు విస్తరించే ప్రమాదం ఉందని పర్యావరణ నిపుణులు హెచ్చరిస్తున్నారు. భవిష్యత్తులో మన శరీర వాసనను బట్టి పనిచేసే పర్సనలైజ్డ్ మస్కిటో రిపెల్లెంట్స్ వాడకం తప్పనిసరి కాబోతోంది. అంతవరకు సహజ పద్ధతులను పాటిస్తూ, మన ఆరోగ్యాన్ని మనమే రక్షించుకోవాలి.
గమనిక: ఈ కథనంలో అందించిన సమాచారం కేవలం అవగాహన కోసం మాత్రమే. దోమల ద్వారా వ్యాపించే డెంగ్యూ, మలేరియా వంటి లక్షణాలు కనిపిస్తే వెంటనే వైద్యుడిని సంప్రదించండి. సొంత వైద్యం కూడదు.
