మన జాతీయ జెండా మధ్యలో ఉండే 'అశోక చక్రం' లేదా మన కరెన్సీ నోట్లపై ఎప్పుడూ కనిపించే నాలుగు సింహాల జాతీయ చిహ్నం వెనుక ఉన్న అసలు కథ ఎప్పుడైనా ఆలోచించారా? ప్రతి భారతీయుడు నిత్యం చూసే ఈ చిహ్నాలు ఎక్కడి నుంచి వచ్చాయి, ఎందుకు వాటినే ఎంచుకున్నారు అన్న ప్రశ్నలకు సమాధానం వెతికితే, మనం సుమారు 2300 సంవత్సరాల క్రితం నాటి మౌర్య సామ్రాజ్య కాలానికి ప్రయాణించాల్సిందే. ప్రాచీన భారతదేశంలో కళలు, వాస్తుశిల్పం అనగానే చరిత్రకారులకు ముందుగా గుర్తుకు వచ్చేది మౌర్యుల పల్నాటి శైలే. అప్పటివరకు కేవలం కలప, పచ్చి ఇటుకలు, మట్టితో మాత్రమే కట్టడాలు నిర్మించే సాంప్రదాయాన్ని పూర్తిగా పక్కనపెట్టి, తొలిసారిగా కఠినమైన రాతికి జీవం పోసి అద్భుతమైన శిల్పాలుగా మలిచిన ఘనత ఆ కాలానిదే. ముఖ్యంగా అశోక చక్రవర్తి కాలంలో ఈ శిల్పకళ కేవలం ఆస్థాన అలంకరణకే పరిమితం కాకుండా, ప్రజల్లోకి ఒక బలమైన ధార్మిక సందేశాన్ని మోసుకెళ్లే సాధనంగా మారడం ఒక చారిత్రక అద్భుతం.
మౌర్యుల వాస్తుశిల్పంలో అత్యంత బ్రహ్మాండమైనవి వారు నిర్మించిన స్థూపాలు. బుద్ధుని అవశేషాలను లేదా బౌద్ధ సన్యాసుల పవిత్ర వస్తువులను భద్రపరిచి, వాటిపై అర్ధగోళాకారంలో (డోమ్ ఆకారంలో) నిర్మించిన కట్టడాలనే స్థూపాలు అంటారు. వీటిలో మధ్యప్రదేశ్లోని సాంచి స్థూపం ప్రపంచవ్యాప్తంగా అత్యంత ప్రసిద్ధమైనది.
అశోకుడి కాలంలో ఇటుకలతో పునాది పడిన ఈ సాంచి స్థూపం, కాలక్రమంలో బృహత్తరమైన రాతితో పునర్నిర్మించబడింది. ఒక స్థూపం కేవలం స్మారక చిహ్నం కాదు, అది యావత్ విశ్వానికి ఒక ప్రతీక. దాని పైభాగంలో ఉండే హర్మిక, ఛత్రం అన్నీ బౌద్ధ ధర్మానికి, ప్రశాంతతకు మరియు ఆత్మగౌరవానికి నిదర్శనాలుగా నిలుస్తాయి. సామాన్య ప్రజలకు బౌద్ధ తత్వశాస్త్రాన్ని, జీవన సత్యాలను దృశ్యరూపంలో వివరించడానికి ఈ స్థూపాలు నాడు పవిత్రమైన సామాజిక కేంద్రాలుగా పనిచేశాయి.
మౌర్యుల ఇంజనీరింగ్ నైపుణ్యానికి అసలైన గీటురాయి వారు అద్భుతంగా చెక్కిన బృహత్తర రాతి స్తంభాలు. సుమారు నలభై అడుగుల ఎత్తు, యాభై టన్నుల బరువుండే ఈ భారీ స్తంభాలను ఏకశిల (Monolith) తో ఎక్కడా ఎలాంటి అతుకులు లేకుండా చెక్కడం నేటి ఆధునిక ఇంజనీర్లను సైతం ఆశ్చర్యపరుస్తుంది.
వారణాసికి సమీపంలోని చునార్ గనుల నుండి సేకరించిన అత్యున్నత నాణ్యత గల ఇసుకరాయితో వీటిని తయారు చేశారు. ఈ స్తంభాల ఉపరితలం అద్దంలా మెరిసేలా పాలిష్ చేయడం మౌర్యుల కళాకారులకే సాధ్యమైన ఒక అరుదైన విద్య. ఈ స్తంభాల పైభాగంలో సింహం, ఎద్దు, ఏనుగు, గుర్రం వంటి జంతువుల శిల్పాలను అత్యంత సహజ సిద్ధంగా చెక్కారు.
సారనాథ్ లోని నాలుగు సింహాల చిహ్నం అశోకుడి ధర్మ ప్రచారానికి, అహింసా సిద్ధాంతానికి మరియు మౌర్య సామ్రాజ్యపు తిరుగులేని శక్తికి బలీయమైన ప్రతీకగా నిలిచింది. అందుకే స్వతంత్ర భారతదేశం అహంకారానికి ప్రతీకలైన కత్తులు, తుపాకులను కాకుండా, సామరస్యానికి ప్రతీకైన ఈ సింహాల చిహ్నాన్నే తన జాతీయ చిహ్నంగా సగర్వంగా స్వీకరించింది.
అశోకుడి పాలనలో మరో విప్లవాత్మకమైన అడుగు ఆయన దేశవ్యాప్తంగా వేయించిన శిలాశాసనాలు (Rock Edicts). నాటి కాలంలో ఇంటర్నెట్, టీవీ, పత్రికలు లాంటి మాస్ మీడియా లేని లోటును ఈ శిలాశాసనాలే తీర్చాయి. ఒక చక్రవర్తి తన ప్రజలతో నేరుగా మాట్లాడటానికి, తన అంతరంగిక ఆలోచనలను పంచుకోవడానికి బండరాళ్లను ఒక అద్భుతమైన కమ్యూనికేషన్ మాధ్యమంగా వాడుకోవడం ప్రపంచ చరిత్రలోనే చాలా అరుదు.
దేశవ్యాప్తంగా ముఖ్యమైన వ్యాపార మార్గాలు, జనావాసాల కూడళ్లలో పెద్దపెద్ద శిలలపై ప్రాకృత భాషలో, బ్రాహ్మీ లిపిలో అశోకుడు తన ధర్మ సందేశాలను చెక్కించాడు. తల్లిదండ్రులను గౌరవించాలని, జంతువులను హింసించకూడదని, పేదలకు దానం చేయాలని, అన్ని మతాలను సమానంగా ఆదరించాలని ఈ శాసనాలు ప్రజలకు నిత్యం బోధించాయి.
కళింగ యుద్ధంలో జరిగిన ప్రాణనష్టం చూసి తనలో వచ్చిన పరివర్తనను, తన తీవ్రమైన పశ్చాత్తాపాన్ని సైతం ఆయన ఏమాత్రం దాచుకోకుండా ఒక రాతి శాసనంలో లిఖించడం ఆయన పారదర్శకతకు, నిజాయితీకి అత్యుత్తమ నిదర్శనం.
మౌర్యుల కాలంలోనే భారతదేశంలో గుహాలయాల నిర్మాణం కూడా లాంఛనంగా ప్రారంభమైంది. బీహార్లోని బరాబర్ మరియు నాగార్జుని కొండల్లో ఉన్న గుహలు దీనికి అత్యుత్తమ ఉదాహరణ. అత్యంత కఠినమైన గ్రానైట్ రాళ్లను తొలిచి అజీవక సన్యాసుల కోసం అశోకుడు మరియు అతని మనుమడు దశరథుడు ఈ గుహలను నిర్మించి దానంగా ఇచ్చారు. లోపల గదుల గోడలు కలపలాగా అద్దంలా మెరుస్తూ ప్రతిధ్వనించడం ఈ గుహల ప్రత్యేకత. భారతీయ వాస్తుశిల్పంలో తర్వాతి కాలంలో వచ్చిన అజంతా, ఎల్లోరా గుహాలయాలకు ఈ మౌర్యుల గుహలే తొలి ఆదర్శంగా నిలిచాయి అనడంలో ఎలాంటి సందేహం లేదు.
మొత్తంమీద మౌర్యుల కళలు మరియు వాస్తుశిల్పం కేవలం ఒక రాజవంశపు ఆడంబరాలకు, సిరిసంపదలకు ప్రతీకలు కావు. అవి ఒక మహోన్నతమైన నాగరికతకు, అహింస మరియు ధర్మం అనే బలమైన పునాదులపై నిర్మితమైన ఒక ఆదర్శవంతమైన సంక్షేమ రాజ్యానికి సజీవ సాక్ష్యాలు. వేల సంవత్సరాల క్రితం మన పూర్వీకులు రాళ్లపై చెక్కిన ఆ సందేశాలు, వారి అద్భుతమైన కళా నైపుణ్యం నేటి ఆధునిక భారతీయ సమాజానికి ఎప్పటికీ చెరగని స్ఫూర్తినిస్తూనే ఉంటాయి. గతాన్ని కేవలం పాఠ్యపుస్తకాల్లోని చరిత్రలా కాకుండా, మన రేపటి భవిష్యత్తును నిర్మించుకునే మార్గదర్శిలా చూడాలన్నదే ఈ మౌర్య శిల్పాలు మనకు నేర్పుతున్న నిశ్శబ్ద సందేశం.
Also Read:
అఖండ భారత సామ్రాజ్యం కేవలం 50 ఏళ్లలోనే ఎందుకు కుప్పకూలింది? మౌర్యుల పతన రహస్యాలు!2300 ఏళ్ల క్రితమే మనకు 'RAW' లాంటి వ్యవస్థ ఉండేదా? మౌర్యుల మాస్టర్ మైండ్ పాలన!
Spread of Buddhism : ప్రపంచాన్ని ఏకం చేసిన అశోకుడి మాస్టర్ ప్లాన్
Kalinga War | రక్తంతో ఏరులై పారిన నది: భారత చరిత్రను మార్చేసిన దండయాత్ర!
