భారతదేశ చరిత్రలో ఔరంగజేబు (Aurangzeb) పాలన ఒక సంక్లిష్టమైన, నెత్తురోడిన అధ్యాయం. తన యాభై ఏళ్ల సుదీర్ఘ పాలనలో మొఘల్ సామ్రాజ్యాన్ని భౌగోళికంగా అత్యున్నత శిఖరాలకు చేర్చిన ఆయన, అదే సామ్రాజ్య పతనానికి స్వయంగా పునాదులు వేశాడన్నది కాదనలేని చారిత్రక సత్యం. సొంత తండ్రిని బంధించి సింహాసనం ఎక్కిన వైనం నుంచి, జీవితాంతం దక్కన్ పీఠభూమిలో సాగించిన సుదీర్ఘ యుద్ధాల వరకు ఆయన వేసిన ప్రతి అడుగూ నేటికీ వివాదాస్పదమే. భిన్నత్వంలో ఏకత్వంగా వెలుగొందిన ఒక మహా సామ్రాజ్యాన్ని.. పాలకుడి అతి కేంద్రీకృత విధానాలు, ఏకపక్ష నిర్ణయాలు ఎలా కుప్పకూల్చాయో తెలుసుకోవడం నేటి ఆధునిక రాజకీయ, భౌగోళిక పరిస్థితులకు అత్యంత అవసరం.
[FEATURED_IMAGE]నెత్తుటి పునాదులపై సింహాసనం.. వారసత్వ యుద్ధం
మొఘల్ సామ్రాజ్యంలో అధికార మార్పిడి ఎప్పుడూ ప్రశాంతంగా జరగలేదు. దానికి ఔరంగజేబు రాక ఒక పరాకాష్ట. 1657లో చక్రవర్తి షాజహాన్ తీవ్ర అనారోగ్యానికి గురైనప్పుడు, ఆయన నలుగురు కుమారుల మధ్య సింహాసనం కోసం భయంకరమైన వారసత్వ యుద్ధం మొదలైంది. షాజహాన్ తన పెద్ద కుమారుడైన దారా షికో (Dara Shikoh) ను తదుపరి చక్రవర్తిగా చూడాలని కలలుగన్నాడు. దారా షికో అచ్చం తన ముత్తాత అక్బర్ లాగే ఉదారవాది, అన్ని మతాలను గౌరవించే తత్వవేత్త.
కానీ, ఔరంగజేబు ఆలోచనా విధానం పూర్తిగా భిన్నమైనది. ఆయన యుద్ధభూమిలో రాటుదేలిన అత్యంత కఠినమైన వ్యూహకర్త. అధికారం అనేది కేవలం తండ్రి ప్రేమతో రాదని, కత్తికి పదును పెడితేనే సింహాసనం దక్కుతుందని ఆయన గట్టిగా నమ్మాడు. సముగఢ్ (Battle of Samugarh) వద్ద జరిగిన నిర్ణయాత్మక యుద్ధంలో తన సోదరుడు దారా షికోను దారుణంగా ఓడించాడు. ఆ తర్వాత సొంత తండ్రి షాజహాన్ను ఆగ్రా కోటలో జీవిత ఖైదీగా బంధించి, తన ఇతర సోదరులైన షుజా, మురాద్లను మట్టుబెట్టి 1658లో 'ఆలంగీర్' (ప్రపంచ విజేత) అనే బిరుదుతో ఢిల్లీ సింహాసనాన్ని అధిష్టించాడు. రాజకీయాల్లో దయ, జాలికి చోటు లేదని ఆయన తన ఆరంభంతోనే స్పష్టం చేశాడు.
సామ్రాజ్య విస్తరణ.. భౌగోళిక శిఖరాగ్రం
చక్రవర్తిగా బాధ్యతలు చేపట్టిన తర్వాత ఔరంగజేబు తన దృష్టిని సామ్రాజ్య విస్తరణపై పెట్టాడు. ఆయన పాలనా కాలంలో మొఘల్ సామ్రాజ్యం చరిత్రలో ఎన్నడూ లేనంతగా అత్యంత విశాలమైన భౌగోళిక సరిహద్దులను చేరుకుంది. ఉత్తరాన కాబూల్, కశ్మీర్ నుంచి మొదలుపెట్టి.. తూర్పున అస్సాం (అహోం రాజ్యం) వరకు తన సైన్యాన్ని పంపాడు. అస్సాం దండయాత్రలో ఆయన సేనాని మీర్ జుమ్లా అద్భుత విజయాలు సాధించినప్పటికీ, అక్కడి భౌగోళిక, వాతావరణ పరిస్థితుల వల్ల ఆ ప్రాంతాన్ని ఎక్కువ కాలం తమ గుప్పిట్లో ఉంచుకోలేకపోయారు.
ఇక దక్షిణ భారతదేశం విషయానికి వస్తే, ఔరంగజేబు దండయాత్రలు సుదూరంగా ఉన్న తమిళనాడులోని జింజీ కోట వరకు విస్తరించాయి. దాదాపు 150 మిలియన్ల జనాభాతో, ఉపఖండంలో 90 శాతానికి పైగా భూభాగాన్ని తన పాలన కిందకు తీసుకువచ్చాడు. కానీ, ఇక్కడే ఒక అతిపెద్ద పరిపాలనా వైఫల్యం దాగి ఉంది. ఆధునిక రవాణా, కమ్యూనికేషన్ వ్యవస్థలు లేని ఆ కాలంలో, ఢిల్లీ నుంచి ఇంతటి సువిశాల సామ్రాజ్యాన్ని ఒకే కేంద్రం నుంచి నియంత్రించడం అసాధ్యంగా మారింది. సామ్రాజ్యం ఎంత వేగంగా విస్తరించిందో, లోపల అంతే వేగంగా పరిపాలనా పట్టు సడలిపోతూ వచ్చింది. ఒక దేశ భౌగోళిక విస్తరణ, దాని అడ్మినిస్ట్రేటివ్ సామర్థ్యానికి మించిపోతే అది విపత్తుకే దారితీస్తుందని ఈ పరిణామం రుజువు చేస్తుంది.
మతపరమైన విధానాలు.. సామరస్యానికి బీటలు
ఔరంగజేబు చరిత్ర గురించి మాట్లాడుకునేటప్పుడు అత్యంత చర్చనీయాంశమయ్యేది ఆయన మతపరమైన విధానాలే. అక్బర్ ద గ్రేట్ ఎంతో కష్టపడి నిర్మించిన సర్వమత సామరస్య పునాదులను ఔరంగజేబు సమూలంగా ధ్వంసం చేశాడు. ఆయన ఒక అత్యంత నిష్టాగరిష్టుడైన సున్నీ ముస్లిం. తన వ్యక్తిగత జీవితంలో ఇస్లామిక్ నియమాలను అత్యంత కఠినంగా పాటించేవాడు, ఖురాన్ ప్రతులు రాస్తూ, టోపీలు కుడుతూ తన సొంత ఖర్చులను వెళ్లదీసుకునేవాడు. కానీ, తన వ్యక్తిగత విశ్వాసాలను రాజ్య పరిపాలనపై రుద్దడం ఆయన చేసిన అతిపెద్ద చారిత్రక తప్పిదం.
1679లో మెజారిటీ హిందూ ప్రజలపై 'జిజియా' (Jizya) పన్నును మళ్లీ విధించాడు. ఇది కేవలం ఆర్థికపరమైన నిర్ణయం కాదు, సమాజంలో ప్రజల మధ్య అడ్డుగోడలు నిర్మించిన ఒక విభజన రేఖ. మధుర, కాశీ లాంటి ప్రసిద్ధ పుణ్యక్షేత్రాల్లోని దేవాలయాలను కూల్చివేయాలని ఆదేశాలు జారీ చేశాడు. నౌరోజ్ పండుగను, సంగీతాన్ని, ఆస్థానంలో చిత్రలేఖనాన్ని నిషేధించాడు. కొందరు ఆధునిక చరిత్రకారులు ఈ నిర్ణయాల వెనుక రాజకీయ కుట్రలను అణచివేసే వ్యూహాలు ఉన్నాయని వాదిస్తున్నప్పటికీ, సామాన్య ప్రజల దృష్టిలో ఆయన ఒక మత ఛాందసవాదిగానే మిగిలిపోయాడు. మెజారిటీ ప్రజల మనోభావాలను దెబ్బతీసి, ఏ ప్రభుత్వమూ సుదీర్ఘ కాలం శాంతియుతంగా మనలేదన్నది ఔరంగజేబు విధానాలు నేర్పే కఠోర సత్యం.
రాజ్పుత్ల దూరం.. సామ్రాజ్య రక్షణ కవచానికి పగుళ్లు
మొఘల్ సామ్రాజ్యానికి రాజ్పుత్లు ఒక ఇనుప గోడలాంటి వారు. అక్బర్ నుంచి షాజహాన్ వరకు అందరూ రాజ్పుత్లను తమ ప్రధాన సైన్యాధిపతులుగా, విశ్వసనీయ మిత్రులుగా చూసుకున్నారు. కానీ ఔరంగజేబు విధానాల వల్ల ఆ అద్భుతమైన మైత్రి కాస్తా శాశ్వత శత్రుత్వంగా మారిపోయింది. మార్వార్ (జోధ్పూర్) పాలకుడు జస్వంత్ సింగ్ మరణానంతరం, ఆ రాజ్య వ్యవహారాల్లో ఔరంగజేబు మితిమీరి జోక్యం చేసుకోవడం రాజ్పుత్లకు తీవ్ర ఆగ్రహం తెప్పించింది.
మార్వార్ మరియు మేవార్ రాజ్యాలు ఏకమై మొఘల్ సామ్రాజ్యంపై తిరుగుబాటు చేశాయి. రాజ్పుత్ల నాయకుడు దుర్గాదాస్ రాథోడ్ ఆధ్వర్యంలో జరిగిన ఈ గెరిల్లా పోరాటం మొఘల్ సైన్యాన్ని దశాబ్దాల పాటు ముప్పుతిప్పలు పెట్టింది. ఎవరైతే సామ్రాజ్యాన్ని శత్రువుల నుంచి రక్షించాలో, ఆ రాజ్పుత్లే మొఘల్ పాలకుల పాలిట సింహస్వప్నంగా మారారు. సొంత మిత్రులను అనుమానించి దూరం చేసుకోవడం ఒక పాలకుడి రాజకీయ పతనానికి ఎలా దారితీస్తుందో ఈ పరిణామం స్పష్టం చేస్తుంది. నమ్మకమైన మిత్రులు లేని సామ్రాజ్యం, పునాదులు లేని భవనం లాంటిదని ఆయన గ్రహించేసరికి జరగాల్సిన నష్టం జరిగిపోయింది.
దక్కన్ యుద్ధాలు.. మొఘల్ సామ్రాజ్యానికి పట్టిన 'క్యాన్సర్'
ఔరంగజేబు జీవితంలో చివరి పాతికేళ్లు అత్యంత విషాదభరితమైనవి. ఆయన తన రాజధాని ఢిల్లీని వదిలి దక్కన్ (దక్షిణ భారతదేశం) పీఠభూమికి మకాం మార్చాడు. అక్కడి బీజాపూర్, గోల్కొండ రాజ్యాలను అంతం చేయడంతో పాటు, ఎదుగుతున్న మరాఠా శక్తిని అణచివేయాలన్నది ఆయన లక్ష్యం. 1686లో బీజాపూర్ ను, 1687లో అబుల్ హసన్ కుతుబ్ షా పాలిస్తున్న గోల్కొండ కోటను సుదీర్ఘ ముట్టడి తర్వాత ఆయన కైవసం చేసుకున్నాడు. కానీ, ఈ విజయాలు ఆయనకు ప్రశాంతతను ఇవ్వలేదు.
ఛత్రపతి శివాజీ మహారాజ్ ప్రాణం పోసిన మరాఠా సామ్రాజ్యం, ఔరంగజేబుకు ఒక పీడకలగా మారింది. మరాఠాలు ముఖాముఖి యుద్ధాలు చేయకుండా, గెరిల్లా వ్యూహాలతో మొఘల్ సైన్యంపై మెరుపు దాడులు చేసేవారు. ఎత్తైన కొండలు, లోయలతో నిండిన దక్కన్ భౌగోళిక పరిస్థితులు మరాఠాలకు పూర్తి అనుకూలంగా మారాయి. శివాజీ కుమారుడైన శంభాజీని ఔరంగజేబు అత్యంత కిరాతకంగా వధించినప్పటికీ, మరాఠాల స్వాతంత్ర్య కాంక్షను ఆయన అణచివేయలేకపోయాడు. దశాబ్దాల పాటు సాగిన ఈ దక్కన్ యుద్ధాలను చరిత్రకారులు మొఘల్ సామ్రాజ్యానికి పట్టిన 'స్పానిష్ అల్సర్' లేదా క్యాన్సర్గా అభివర్ణిస్తారు. అంతులేని ఈ యుద్ధాలు అజేయమైన మొఘల్ సైన్యం మనోధైర్యాన్ని పూర్తిగా దెబ్బతీశాయి.
ఆర్థిక పతనం.. జాగీర్దారీ సంక్షోభం
నిరంతర యుద్ధాలు ఏ దేశ ఆర్థిక వ్యవస్థనైనా కుప్పకూల్చుతాయి అనడానికి ఔరంగజేబు కాలం నాటి పరిస్థితులే నిదర్శనం. దక్కన్ యుద్ధాల కోసం ఆయన లక్షలాది మంది సైనికులను పోషించాల్సి వచ్చింది. దానికి తోడు సామ్రాజ్యం విస్తరించిన కొద్దీ, కొత్త అధికారులకు (మన్సబ్దార్లకు) జీతాలకు బదులుగా భూములను (జాగీర్లను) ఇవ్వాల్సిన పరిస్థితి ఏర్పడింది. కానీ, ప్రభుత్వ ఖజానాలో సరిపడా భూములు లేవు. ఉన్న భూముల మీదే ఆదాయం కోసం అధికారులు రైతులపై కఠినమైన పన్నులు వేసి దారుణంగా పీడించడం మొదలుపెట్టారు.
దీనినే చరిత్రలో 'జాగీర్దారీ సంక్షోభం' అంటారు. వ్యవసాయం పూర్తిగా నాశనమైంది. రైతులు తమ భూములను వదిలిపెట్టి ఆయుధాలు పట్టుకున్నారు. వసూలు చేసిన పన్నులన్నీ దక్కన్ యుద్ధాలకే ఖర్చవడంతో, ఉత్తర భారతదేశంలో అభివృద్ధి పూర్తిగా స్తంభించిపోయింది. ఖజానా ఖాళీ కావడంతో అధికారులు సైనికులకు జీతాలు ఇవ్వలేక సొంత సైన్యంలోనే తిరుగుబాట్లు ఎదుర్కోవాల్సి వచ్చింది. ఎకానమీ (ఆర్థిక వ్యవస్థ) పట్ల కనీస అవగాహన, దూరదృష్టి లేని నాయకత్వం ఎంతటి మహా సామ్రాజ్యాన్నైనా దివాళా తీయిస్తుందని ఔరంగజేబు ఆర్థిక విధానాలు నిరూపిస్తాయి.
రైతులు మరియు సిక్కుల తిరుగుబాట్లు.. అంతర్గత అగ్నిపర్వతం
ఆర్థిక దోపిడీ, మతపరమైన ఆంక్షలు శృతిమించడంతో ఉత్తర భారతదేశంలో రైతులు ఏకమై మొఘల్ పాలనపై యుద్ధం ప్రకటించారు. మధుర సమీపంలోని జాట్లు, హర్యానా ప్రాంతంలోని సత్నామీలు (Satnamis) తమ పారలు పక్కనపెట్టి కత్తులు పట్టుకుని గెరిల్లా దాడులు చేశారు. ఈ తిరుగుబాట్లు కేవలం మతపరమైనవి కావు, అవి ఆర్థిక అసమానతల మీద, ప్రభుత్వ దోపిడీకి వ్యతిరేకంగా సామాన్యులు చేసిన జీవన్మరణ పోరాటాలు.
అలాగే, సిక్కుల విషయంలో ఔరంగజేబు అనుసరించిన కఠిన వైఖరి ఒక మతపరమైన వర్గాన్ని బలమైన సైనిక శక్తిగా మార్చేసింది. సిక్కుల తొమ్మిదవ గురువైన గురు తేజ్ బహదూర్ను ఢిల్లీలో శిరచ్ఛేదం చేయించడం అత్యంత దారుణమైన చర్య. దీనికి ప్రతికారంగా పదవ గురువైన గురు గోవింద్ సింగ్, సిక్కులను ఒక పవిత్రమైన యోధుల సమూహంగా.. అనగా 'ఖాల్సా' (Khalsa) గా తీర్చిదిద్దారు. పంజాబ్ ప్రాంతంలో మొఘల్ ఆధిపత్యానికి సిక్కులు అతిపెద్ద సవాలుగా మారారు. ఒక పాలకుడి మూర్ఖత్వపు నిర్ణయాలు సామాన్యులను ఎలా ఉగ్రరూపులుగా మారుస్తాయో చెప్పడానికి ఈ పరిణామాలే సజీవ సాక్ష్యం.
అనుమానపు నీడలో అధికారులు.. నాయకత్వ లేమి
ఔరంగజేబు తన జీవితంలో ఎవరినీ నమ్మలేదు. తండ్రిని బంధించి, సోదరులను చంపి అధికారంలోకి రావడం వల్ల.. రేపు తన కొడుకులు కూడా తనపై అలాగే తిరుగుబాటు చేస్తారనే భయం ఆయనను నిత్యం వెంటాడేది. అందుకే తన కుమారులకు ఎప్పుడూ స్వతంత్రంగా నిర్ణయాలు తీసుకునే అధికారం ఇవ్వలేదు, వారిని నిరంతరం అనుమానిస్తూనే ఉన్నాడు. సైన్యాధిపతులను, మంత్రులను ఒకరిపై ఒకరిని ఉసిగొల్పుతూ రాజకీయ చదరంగం ఆడేవాడు.
దీని ఫలితంగా ఏమి జరిగిందంటే.. ఔరంగజేబు తర్వాత సామ్రాజ్యాన్ని నడిపించగల సమర్థుడైన రెండో తరం నాయకుడు (Second line of leadership) తయారు కాలేదు. ప్రతి చిన్న నిర్ణయానికీ చక్రవర్తి మీదే ఆధారపడే దయనీయ స్థితికి అధికారులు పడిపోయారు. ఒక మంచి లీడర్ తన తర్వాత వ్యవస్థను నడిపే నాయకులను తయారుచేస్తాడు, కానీ ఔరంగజేబు ఒక అత్యంత కేంద్రీకృతమైన (Hyper-centralized) వన్ మ్యాన్ షో నడిపించాడు. ఆయన కన్నుమూయగానే ఆ మహా సామ్రాజ్యం పేకమేడలా కూలిపోవడానికి ఈ నాయకత్వ లేమే ప్రధాన కారణం.
సుమారు పావు శతాబ్దం పాటు దక్కన్ ఎండల్లో, గుడారాల్లోనే గడిపిన ఆ వృద్ధ చక్రవర్తి 1707లో అహ్మద్నగర్లో ప్రాణాలు విడిచాడు. చనిపోయే సమయానికి ఆయన మనసు నిండా అపరాధ భావం, భయం ఉన్నాయని ఆయన తన కొడుకులకు రాసిన చివరి లేఖలు స్పష్టం చేస్తాయి. ఆయన మరణించిన కేవలం కొన్ని దశాబ్దాల్లోనే, ప్రపంచంలోనే అత్యంత సంపన్నమైన మొఘల్ సామ్రాజ్యం ఛిన్నాభిన్నమై నామమాత్రంగా మిగిలిపోయింది.
చరిత్రను నిశితంగా పరిశీలిస్తే నా విశ్లేషణ ఒక్కటే.. ఎంత బలమైన సైన్యం ఉన్నా, అంతర్గత సామాజిక సామరస్యం, ఆర్థిక స్థిరత్వం లేకపోతే ఏ దేశమైనా పతనం అంచున నిలబడక తప్పదు. ఔరంగజేబు జీవితం ఆధునిక రాజకీయ నాయకులకు, విధాన నిర్ణేతలకు ఒక ఎప్పటికీ మర్చిపోలేని మాస్టర్ క్లాస్. దేశ సరిహద్దులను విస్తరించడం గొప్ప కాదు, ఆ సరిహద్దుల లోపల ఉన్న భిన్న సంస్కృతులను, మతాలను గౌరవిస్తూ అందరినీ కలుపుకుపోయే దార్శనికత ముఖ్యం. సైనిక బలంతో భయాన్ని సృష్టించవచ్చు కానీ, ఆర్థిక భద్రత లేని సామాన్యుడి ఆకలి కేకలు మహా సామ్రాజ్యాలను సైతం దహించివేస్తాయి. ఆధునిక ప్రపంచంలో ఏ నాయకుడైనా మతపరమైన విభజన రాజకీయాలను, అంతులేని యుద్ధాలను నమ్ముకుంటే.. భవిష్యత్తులో వారికి కూడా ఔరంగజేబు లాంటి పతనమే ఎదురవుతుందన్నది చారిత్రక సత్యం. చరిత్ర ఎప్పుడూ తనను తాను పునరావృతం చేసుకుంటుంది, మనం పాఠాలు నేర్చుకోవడానికి సిద్ధంగా లేనప్పుడు.
Also Read:
షాజహాన్ వాస్తుశిల్ప స్వర్ణయుగం: తాజ్ మహల్, ఎర్రకోట నిర్మాణాల వెనుక ఉన్న ఇంజనీరింగ్ అద్భుతాలు!జహంగీర్, నూర్ జహాన్: మొఘల్ సామ్రాజ్యాన్ని శాసించిన మొట్టమొదటి 'Power Couple' అసలు చరిత్ర!
అక్బర్ ద గ్రేట్ చరిత్ర: మొఘల్ సామ్రాజ్య విస్తరణ, పరిపాలనా సంస్కరణల వెనుక ఆసక్తికర నిజాలు!
రాజ్యం లేని సంచారి నుంచి మహా సామ్రాజ్య నిర్మాతగా.. బాబర్ అసాధారణ చారిత్రక ప్రస్థానం!
Timur Invasion of India: ఢిల్లీ వీధులను శ్మశానంగా మార్చిన తైమూర్ దండయాత్ర కథ
మహమ్మద్ బిన్ తుగ్లక్: దార్శనికుడా లేక పిచ్చివాడా? ఢిల్లీ సుల్తానేట్ చరిత్రలో వివాదాస్పద పాలకుడి అసలు కథ
అల్లావుద్దీన్ ఖిల్జీ: మంగోల్ దండయాత్రల నుంచి దేశాన్ని కాపాడిన పాలకుడా.. లేక క్రూరమైన నియంతనా?
ఢిల్లీ సుల్తానేట్ చరిత్ర: బానిస వంశం నుంచి లోడీల పతనం వరకు భారతీయ ముఖచిత్రం ఎలా మారిందంటే?
