అక్బర్ ద గ్రేట్ చరిత్ర: మొఘల్ సామ్రాజ్య విస్తరణ, పరిపాలనా సంస్కరణల వెనుక ఆసక్తికర నిజాలు!

పదమూడేళ్ల చిరుప్రాయంలో రాజ్యభారం.. నలువైపులా పొంచి ఉన్న శత్రువులు.. కూలిపోయే దశలో ఉన్న ఒక సామ్రాజ్యం. ఇలాంటి అత్యంత క్లిష్ట పరిస్థితుల్లో ఢిల్లీ సింహాసనాన్ని అధిష్టించిన ఒక బాలుడు, ఆ తర్వాత కాలంలో భారతదేశ చరిత్రలోనే ఒక గొప్ప దార్శనికుడైన చక్రవర్తిగా ఎలా ఎదిగాడు? అక్బర్ (Akbar the Great) ప్రస్థానం కేవలం కత్తి, నెత్తురుతో సాగిన రాజ్య విస్తరణ కాదు. విభిన్న మతాలు, సంస్కృతులు ఉన్న భారత ఉపఖండాన్ని ఒకే గొడుగు కిందకు తెచ్చి, ఆధునిక లౌకిక రాజ్యానికి వందల ఏళ్ల క్రితమే ఆయన వేసిన పటిష్టమైన పునాదుల వెనుక ఉన్న అసలు చరిత్ర ఇది.

[FEATURED_IMAGE]

రెండో పానిపట్ యుద్ధం.. ఆపద్బాంధవుడిగా బైరామ్ ఖాన్

అక్బర్ తండ్రి హుమాయున్ అకస్మాత్తుగా ఢిల్లీలోని లైబ్రరీ మెట్లపై నుంచి పడి మరణించినప్పుడు, అక్బర్ వయసు కేవలం 13 సంవత్సరాలు. ఢిల్లీ పీఠాన్ని ఆక్రమించుకోవడానికి హిందూ వీరుడు హేము (Hemu) ఒక భయంకరమైన సైన్యంతో, వందలాది యుద్ధ ఏనుగులతో వస్తున్న వార్త మొఘల్ శిబిరంలో తీవ్ర భయాందోళనలు రేకెత్తించింది. ఆ సమయంలో సామ్రాజ్యాన్ని వదిలి పారిపోదామని చాలామంది మంత్రులు అక్బర్‌కు సలహా ఇచ్చారు.

కానీ ఆ అత్యంత కీలక సమయంలో అక్బర్ కు రక్షణ కవచంగా నిలబడింది ఆయన సంరక్షకుడు బైరామ్ ఖాన్. వెనకడుగు వేసే ప్రసక్తే లేదని, ప్రాణత్యాగానికైనా సిద్ధపడి యుద్ధం చేయాలని ఆయన నిర్ణయించాడు. 1556లో జరిగిన చారిత్రక రెండో పానిపట్ యుద్ధంలో, హేము సైన్యంపై అక్బర్ సేనలు అనూహ్య విజయం సాధించాయి. ఒకే ఒక్క బాణం హేము కంటికి తగలడంతో యుద్ధ స్వరూపమే మారిపోయింది. ఆ ఒక్క యుద్ధం మొఘల్ సామ్రాజ్యానికి పునర్జీవం పోసి, అక్బర్ ను చక్రవర్తిగా సుస్థిరం చేసింది.

రాజ్‌పుత్‌లతో మైత్రి.. శత్రువులను మిత్రులుగా మార్చిన వ్యూహం

సింహాసనం దక్కించుకుని, బైరామ్ ఖాన్ నీడ నుంచి బయటకు వచ్చిన తర్వాత అక్బర్ ఒక పచ్చి నిజాన్ని గ్రహించాడు. విశాలమైన భారత ఉపఖండాన్ని సుదీర్ఘంగా పాలించాలంటే ఇక్కడి వీర జాతులైన రాజ్‌పుత్‌ల మద్దతు అత్యంత అవసరం అని ఆయనకు స్పష్టంగా అర్థమైంది. వారిని యుద్ధాల్లో శత్రువులుగా ఎదుర్కోవడం కంటే, వారితో బంధుత్వం కలుపుకోవడం ద్వారా శాశ్వత మిత్రులుగా మార్చుకోవచ్చని అక్బర్ భావించాడు.

ఆమేర్ (నేటి జైపూర్) పాలకుడైన రాజా భార్మల్ కుమార్తె జోధా బాయిని (హర్ఖా బాయి) వివాహం చేసుకోవడం ద్వారా రాజ్‌పుత్‌లతో ఒక సరికొత్త దౌత్యానికి తెరతీశాడు. రాజ్‌పుత్ యువరాజులకు తన ఆస్థానంలో అత్యున్నత పదవులు, గౌరవం ఇచ్చాడు. రాజా మాన్‌సింగ్ లాంటి అజేయమైన వీరులను తన సైన్యాధిపతులుగా నియమించి, వారిపై అపారమైన విశ్వాసాన్ని ఉంచాడు. ఈ దౌత్య వ్యూహం వల్లే రాజ్‌పుత్‌లు మొఘల్ సామ్రాజ్య విస్తరణలో, రక్షణలో ఒక ఇనుప గోడలా నిలబడ్డారు.

జిజియా పన్ను రద్దు.. మత సామరస్యానికి తొలి అడుగు

మధ్యయుగాల నాటి ఇస్లామిక్ పాలకులందరూ మెజారిటీ హిందూ ప్రజలపై 'జిజియా' (Jizya) అనే ప్రత్యేక మతపరమైన పన్ను విధించేవారు. హిందువులు తమ సొంత గడ్డపై స్వేచ్ఛగా బతకాలంటే ప్రభుత్వానికి ఈ పన్ను చెల్లించడం తప్పనిసరి. కానీ, ఒక పాలకుడికి తన ప్రజలందరూ సమానమే అని నమ్మిన అక్బర్, 1564లో ఈ జిజియా పన్నును పూర్తిగా రద్దు చేశాడు. అలాగే హిందూ యాత్రికులపై ఉన్న తీర్థయాత్రా పన్నును కూడా రద్దు చేసి చారిత్రక నిర్ణయం తీసుకున్నాడు.

ఈ నిర్ణయం ఆనాటి సమాజంలో ఒక అతిపెద్ద సంచలనం సృష్టించింది. తన సొంత ఆస్థానంలో ఉన్న సంప్రదాయవాద ముస్లిం మత పెద్దల నుంచి తీవ్ర వ్యతిరేకత వచ్చినా అక్బర్ వెనక్కి తగ్గలేదు. మెజారిటీ హిందూ ప్రజల హృదయాలను గెలుచుకోవడానికి, దేశంలో అంతర్గత శాంతిని నెలకొల్పడానికి ఈ నిర్ణయం ఒక అద్భుతమైన పునాదిగా పనిచేసింది. మతం ఆధారంగా ప్రజలను విభజించకూడదన్న ఆయన లౌకికవాద విధానం (Secularism) నాటి కాలానికి ఎంతో విప్లవాత్మకమైనది.

మన్సబ్దారి వ్యవస్థ.. పరిపాలనలో విప్లవాత్మక మార్పు

అక్బర్ కేవలం యుద్ధాలకే పరిమితం కాలేదు, అద్భుతమైన అడ్మినిస్ట్రేటివ్ సంస్కరణలు చేపట్టాడు. ఆయన సాధించిన అతిపెద్ద విజయం ఆయన ప్రవేశపెట్టిన 'మన్సబ్దారి వ్యవస్థ' (Mansabdari System). అప్పటివరకు సైన్యం, పౌర పరిపాలనా వ్యవస్థలు ఒక పద్ధతి లేకుండా వేర్వేరుగా ఉండేవి. అక్బర్ వీటన్నింటినీ ఏకం చేసి, తన కింద పనిచేసే ప్రతి అధికారికి ఒక 'మన్సబ్' (హోదా లేదా ర్యాంక్) కేటాయించాడు.

ఈ ర్యాంక్ (జత్ మరియు సవార్) ఆధారంగానే ఆ అధికారి జీతం, అతడు నిర్వహించాల్సిన సైనికుల, గుర్రాల సంఖ్య ఆధారపడి ఉండేది. కులం, మతం, ప్రాంతం అనే బేధం లేకుండా కేవలం ప్రతిభ, విధేయత ఆధారంగానే ఈ పదవులు దక్కేవి. ఈ వ్యవస్థ ద్వారా సైన్యంలో క్రమశిక్షణ పెరగడమే కాకుండా, చక్రవర్తిపై తిరుగుబాట్లు చేసే అవకాశం ప్రాంతీయ అధికారులకు లేకుండా పోయింది. మొఘల్ సామ్రాజ్య పునాదులను శతాబ్దాల పాటు అత్యంత బలంగా నిలబెట్టింది ఈ మన్సబ్దారి వ్యవస్థే.

రాజా తోడర్‌మల్ రెవెన్యూ సంస్కరణలు.. రైతులకు ఆర్థిక భరోసా

ఏ సామ్రాజ్యమైనా సుస్థిరంగా, సుసంపన్నంగా ఉండాలంటే ఆ దేశ ఆర్థిక వ్యవస్థ బలంగా ఉండాలి. దీనికోసం అక్బర్ తన ఆస్థానంలోని ఆర్థిక నిపుణుడు, నవరత్నాల్లో ఒకడైన రాజా తోడర్‌మల్ సహకారంతో 'జబ్తీ' (Zabti) లేదా దహసాలా వ్యవస్థను ప్రవేశపెట్టాడు. నేటి ఆధునిక ప్రభుత్వాలు శాటిలైట్ల ద్వారా చేస్తున్న భూమి సర్వేల మాదిరిగానే, ఆనాడు వెదురు కర్రలకు ఇనుప ఉంగరాలు తొడిగి కచ్చితమైన కొలతలతో భూమిని సర్వే చేసే విధానాన్ని అమలు చేశారు.

గత పదేళ్లలో భూమికి వచ్చిన పంట దిగుబడిని, ఆ పంటల సగటు ధరలను అంచనా వేసి, అందులో మూడో వంతును ప్రభుత్వ పన్నుగా నిర్ణయించారు. దీనివల్ల రైతులకు తాము ప్రభుత్వానికి ఏటా ఎంత పన్ను కట్టాలో ముందే స్పష్టత ఉండేది. ప్రకృతి విపత్తులు, కరువు కాటకాల సమయంలో రైతుల ఇబ్బందులను అర్థం చేసుకుని పన్ను మినహాయింపులు, ప్రభుత్వ రుణాలు కూడా ఇచ్చేవారు. ఈ పారదర్శకమైన శిస్తు విధానం వల్లే వ్యవసాయం పండుగలా మారి ఖజానా నిండిపోయింది.

ఇబాదత్ ఖానా నుంచి దీన్-ఇ-ఇలాహీ వరకు

అక్బర్ ఆధ్యాత్మిక ప్రయాణం అత్యంత విలక్షణమైనది. మతం అంటే కేవలం మూఢనమ్మకాలు, కఠినమైన ఆచారాలు కాదు.. పరమసత్యాన్ని శోధించడం అని ఆయన బలంగా నమ్మాడు. దీనికోసం ఫతేపూర్ సిక్రీలో 'ఇబాదత్ ఖానా' (Ibadat Khana - ప్రార్థనా మందిరం) అనే ఒక ప్రత్యేక భవనాన్ని నిర్మించాడు. అక్కడ ఇస్లాం, హిందూ, జైన, బౌద్ధ, క్రిస్టియన్, పార్శీ మత గురువులను ఆహ్వానించి వారితో లోతైన ఆధ్యాత్మిక చర్చలు, వాదోపవాదాలు జరిపేవాడు.

అన్ని మతాల సారాంశం, దేవుని తత్వం ఒక్కటే అని సుదీర్ఘ చర్చల తర్వాత ఆయన గ్రహించాడు. ఆ జ్ఞానంతో ఆయన 'దీన్-ఇ-ఇలాహీ' (Din-i Ilahi - దైవిక విశ్వాసం) అనే ఒక కొత్త నైతిక జీవన విధానాన్ని ప్రతిపాదించాడు. ఇది ఒక మతం కాదు, సత్యం, అహింస, దయ, శాంతి లాంటి సద్గుణాల కలయిక. ఈ కొత్త విధానాన్ని పాటించమని ఆయన ఎవరి పైనా బలవంతంగా రుద్దలేదు. బీర్బల్ లాంటి అతికొద్ది మంది మాత్రమే దీన్ని స్వీకరించారు. మత స్వేచ్ఛకు, భిన్నత్వంలో ఏకత్వానికి అక్బర్ ఇచ్చిన ప్రాధాన్యతకు ఇదొక గొప్ప నిదర్శనం.

ఫతేపూర్ సిక్రీ నిర్మాణం.. ఇండో-ఇస్లామిక్ కళా వైభవం

కళలను, వాస్తుశిల్పాన్ని (Architecture) ప్రోత్సహించడంలో అక్బర్ ఎప్పుడూ ఒక అడుగు ముందే ఉండేవాడు. గుజరాత్ ను జయించిన తర్వాత, ఆగ్రాకు సమీపంలో ఆయన ఎర్ర ఇసుకరాయితో నిర్మించిన 'ఫతేపూర్ సిక్రీ' (Fatehpur Sikri) నగరం ఒక అద్భుతమైన ఆర్కిటెక్చరల్ మాస్టర్ పీస్. ఈ నగరంలో గుజరాత్ విజయానికి ప్రతీకగా నిర్మించిన 'బులంద్ దర్వాజా' (Buland Darwaza), ఆసియాలోనే అత్యంత ఎత్తైన, గంభీరమైన ద్వారాల్లో ఒకటిగా చరిత్రలో నిలిచిపోయింది.

హైందవ, పర్షియన్, రాజ్‌పుత్ వాస్తుశిల్ప శైలులను కలిపి ఒక సరికొత్త ఇండో-ఇస్లామిక్ ఆర్కిటెక్చర్‌ను ఆయన అభివృద్ధి చేశాడు. ఫతేపూర్ సిక్రీలో నిర్మించిన జోధా బాయి ప్యాలెస్, బీర్బల్ ఇల్లు, ఐదంతస్తుల పంచ్ మహల్, దివాన్-ఇ-ఖాస్ లాంటి కట్టడాలు ఆనాటి శిల్పుల అత్యున్నత నైపుణ్యానికి, కళాభిరుచికి అద్దం పడతాయి. నీటి కొరత వల్ల కొన్నేళ్లకే ఆ నగరాన్ని వదిలిపెట్టాల్సి వచ్చినా, ఆ కట్టడాలు నేటికీ ఒక కళాఖండంలా పర్యాటకులను ఆకర్షిస్తూనే ఉన్నాయి.

నవరత్నాలు.. జ్ఞానానికి, ప్రతిభకు దక్కిన అగ్ర పీఠం

అక్బర్ కు చదవడం, రాయడం రాదు అన్నది చరిత్ర చెప్పే ఒక అత్యంత ఆశ్చర్యకరమైన నిజం. కానీ, ప్రపంచంలోని జ్ఞానాన్ని అంతా తన ఆస్థానంలో పోగుచేసుకున్న ఏకైక దార్శనిక చక్రవర్తి ఆయన. ఎప్పుడూ తన చుట్టూ అత్యంత ప్రతిభావంతులైన తొమ్మిది మంది పండితులను ఉంచుకున్నాడు, వారే చరిత్రలో ప్రసిద్ధి చెందిన 'నవరత్నాలు' (Navaratnas).

బీర్బల్ తన చమత్కారంతో, అబుల్ ఫజల్ తన రచనలతో (అక్బర్‌నామా), తాన్‌సేన్ తన అద్భుతమైన సంగీతంతో, రాజా మాన్‌సింగ్ సైనిక పాటవంతో సామ్రాజ్యానికి అద్భుతమైన వన్నె తెచ్చారు. సంస్కృతంలోని రామాయణ, మహాభారతాలను పర్షియన్ భాషలోకి అనువదించడానికి అక్బర్ ప్రత్యేకంగా ఒక అనువాద శాఖను (Maktab Khana) ఏర్పాటు చేశాడు. భాష, మతం అడ్డుగోడలు లేకుండా విజ్ఞానాన్ని ప్రజలందరికీ పంచాలన్న ఆయన నాలెడ్జ్ షేరింగ్ (Knowledge Sharing) దృక్పథం నేటి ఆధునిక విద్యావ్యవస్థకు ఎంతో ఆదర్శం.

సామ్రాజ్య విస్తరణ.. అజేయమైన సైనిక పరాక్రమం

అక్బర్ పాలనా కాలం కేవలం శాంతి, మత చర్చలు, కళలకే పరిమితం కాలేదు. ఆయన ఎప్పటికీ ఓటమి ఎరుగని అజేయమైన సైనిక వ్యూహకర్త. ఉత్తరాన కాశ్మీర్, కాబూల్ నుంచి దక్షిణాన గోదావరి నది (అహ్మద్ నగర్) వరకు, పశ్చిమాన గుజరాత్ నుంచి తూర్పున బెంగాల్, ఒడిశా వరకు తన మొఘల్ సామ్రాజ్యాన్ని నిరాటంకంగా విస్తరించాడు.

ముఖ్యంగా గుజరాత్ ఆక్రమణ ద్వారా పశ్చిమ తీరంలోని ఓడరేవులను చేజిక్కించుకుని, అరేబియా, పోర్చుగీసులతో అంతర్జాతీయ వాణిజ్యానికి మార్గం సుగమం చేశాడు. బెంగాల్ ను జయించడం ద్వారా తూర్పు సరిహద్దులను భద్రపరిచాడు. ఎక్కడ కత్తితో యుద్ధం చేయాలో, ఎక్కడ సంబంధాలు కలుపుకుని దౌత్యం వాడాలో తెలిసిన అత్యుత్తమ భౌగోళిక వ్యూహకర్తగా ఆయన మిలిటరీ చరిత్రలో నిలిచిపోయాడు. ఏ దేశ భద్రతకైనా పటిష్టమైన సరిహద్దులు, ఆధునిక ఆయుధాలతో కూడిన బలమైన సైన్యం ఉండాలని ఆయన ఆనాడే ప్రపంచానికి నిరూపించాడు.

చరిత్ర వదిలిన శాశ్వత వారసత్వం.. ఒక నిష్పాక్షిక విశ్లేషణ

సాధారణంగా చరిత్రలో రాజులు వారు చేసిన యుద్ధాల ద్వారా, వారు చిందించిన రక్తం ద్వారా మాత్రమే గుర్తుండిపోతారు. కానీ అక్బర్ ద గ్రేట్ కేవలం కత్తితో మాత్రమే కాదు, తన అద్భుతమైన పరిపాలనా దార్శనికతతో, సర్వమత సామరస్యంతో ఎప్పటికీ చెరిగిపోని ముద్ర వేశాడు. విభిన్న భాషలు, మతాలు, కులాలు ఉన్న ఈ అఖండ భారత ఉపఖండాన్ని ఒకే జాతీయ భావనతో (National Integration) ముడివేసిన తొలి ఆధునిక పాలకుడు ఆయనే అని చరిత్రకారులు ఘంటాపథంగా చెబుతారు.

మెజారిటీ ప్రజల మనోభావాలను గౌరవించకుండా, కేవలం భయంతో సైనిక బలంతో ఏ సామ్రాజ్యాన్నీ ఎక్కువ కాలం నిలబెట్టలేమని ఆయన జీవితం మనకు స్పష్టంగా నేర్పుతుంది. నేటి ఆధునిక ప్రజాస్వామ్య దేశాలు అనుసరిస్తున్న లౌకికవాదం, పారదర్శక పన్నుల విధానం, మెరిట్ ఆధారిత ఉద్యోగ నియామకాలు లాంటి ఎన్నో అద్భుతమైన విధానాలను అక్బర్ ఐదు వందల ఏళ్ల క్రితమే అత్యంత విజయవంతంగా అమలు చేశాడు. ఆర్టిఫిషియల్ ఇంటెలిజెన్స్, అడ్వాన్స్‌డ్ టెక్నాలజీ ఉన్న ఈ కాలంలో కూడా ప్రభుత్వాలు ఎదుర్కొంటున్న సామాజిక, మత, ఆర్థిక సవాళ్లకు అక్బర్ విధానాల్లో ఎన్నో పరిష్కారాలు కనిపిస్తాయి. అధికారం అనేది ప్రజలను భయపెట్టడానికి కాదు, వారిని ఒకే గొడుగు కిందకు తెచ్చి సంక్షేమాన్ని అందించడానికి అని నిరూపించిన నిజమైన 'చక్రవర్తి' అక్బర్.

Also Read:

రాజ్యం లేని సంచారి నుంచి మహా సామ్రాజ్య నిర్మాతగా.. బాబర్ అసాధారణ చారిత్రక ప్రస్థానం!
Timur Invasion of India: ఢిల్లీ వీధులను శ్మశానంగా మార్చిన తైమూర్ దండయాత్ర కథ
మహమ్మద్ బిన్ తుగ్లక్: దార్శనికుడా లేక పిచ్చివాడా? ఢిల్లీ సుల్తానేట్ చరిత్రలో వివాదాస్పద పాలకుడి అసలు కథ
అల్లావుద్దీన్ ఖిల్జీ: మంగోల్ దండయాత్రల నుంచి దేశాన్ని కాపాడిన పాలకుడా.. లేక క్రూరమైన నియంతనా?
ఢిల్లీ సుల్తానేట్ చరిత్ర: బానిస వంశం నుంచి లోడీల పతనం వరకు భారతీయ ముఖచిత్రం ఎలా మారిందంటే?
భారతదేశంలో ఇస్లాం శాంతియుతంగా ఎలా ప్రవేశించింది? Arab Traders చరిత్ర వెనుక దాగి ఉన్న అసలు నిజాలు