నేటి యువత ఫ్యూజన్ ఫుడ్, ఇండో-వెస్ట్రన్ ఫ్యాషన్, ప్యాన్-వరల్డ్ సినిమాల గురించి ఎంతో ఆసక్తిగా మాట్లాడుకుంటున్నారు. విభిన్న దేశాల సంస్కృతులు కలిస్తే వచ్చే అద్భుతాల గురించి మనం ఇప్పుడు ఎంతో గొప్పగా ఫీల్ అవుతున్నాం. సరిగ్గా రెండు వేల ఏళ్ల క్రితమే భారతదేశంలో ఇలాంటి 'గ్లోబల్ ఫ్యూజన్' ఒకటి జరిగింది. గ్రీకు శిల్పుల చేతి ఉలి, భారతీయ ఆధ్యాత్మికతతో కలిసి ఒక మహాద్భుతాన్ని సృష్టించింది. విదేశీయుల చేతుల్లో రూపుదిద్దుకున్న ఆ స్వదేశీ కళే గాంధార శిల్పకళ. గ్రీకు దేవుడైన అపోలోకు, మన గౌతమ బుద్ధుడికి మధ్య ఉన్న ఆ అద్భుతమైన సంబంధం ఏమిటి? నేటి ఆధునిక, విద్వేషపూరిత సమాజానికి ఈ ప్రాచీన శిల్పకళ నేర్పే పాఠం ఏమిటో ఇప్పుడు విశ్లేషిద్దాం.
గాంధార శిల్పకళ అంటే ఏమిటి? ఎక్కడ పుట్టింది?
ఆసియా ఖండపు పటాన్ని ఒకసారి గమనిస్తే, ప్రస్తుత పాకిస్తాన్, ఆఫ్ఘనిస్తాన్ సరిహద్దుల్లోని పెషావర్ లోయ ప్రాంతాన్ని ప్రాచీన కాలంలో 'గాంధారం' అని పిలిచేవారు. మౌర్య సామ్రాజ్యం తర్వాత ఇండో-గ్రీకులు, ఆ తర్వాత కుషాణులు ఈ ప్రాంతాన్ని పాలించారు. ముఖ్యంగా కనిష్క మహారాజు కాలంలో సిల్క్ రూట్ (పట్టు మార్గం) వ్యాపారం ద్వారా ఈ ప్రాంతం ప్రపంచ వాణిజ్యానికి కేంద్రంగా మారింది. సరిగ్గా ఇక్కడే రోమన్, గ్రీకు మరియు భారతీయ సంస్కృతుల కలయిక వల్ల చరిత్రలోనే కనీవినీ ఎరుగని ఒక కొత్త వాస్తు మరియు శిల్పకళా శైలి పుట్టుకొచ్చింది. దీనినే చరిత్రకారులు ఇండో-గ్రీక్ ఆర్ట్ లేదా గాంధార శిల్పకళ అని కీర్తించారు.
గ్రీకు అపోలో దేవుడిలా మన గౌతమ బుద్ధుడు
ఈ కళాశైలిలో జరిగిన అద్భుతాన్ని చూస్తే ఎవరైనా ఆశ్చర్యపోవాల్సిందే. అప్పటివరకు ప్రాచీన భారతదేశంలో బుద్ధుడిని కేవలం పాదముద్రలు, బోధి వృక్షం, లేదా స్థూపం రూపంలో మాత్రమే పూజించేవారు. ఆయనకు భౌతికంగా ఎలాంటి విగ్రహాలు లేవు. కానీ గాంధార శిల్పులు మొట్టమొదటిసారిగా గౌతమ బుద్ధుడికి ఒక అద్భుతమైన మానవ రూపాన్ని ఇచ్చారు. వారు చెక్కిన బుద్ధుడి విగ్రహాలు అచ్చం గ్రీకు దేవుడైన 'అపోలో' మాదిరిగా తీరైన కండరాలు, ఉంగరాల జుట్టు, మరియు స్పష్టమైన ముఖకవళికలతో అత్యంత వాస్తవికంగా ఉంటాయి. ఆయన ధరించిన వస్త్రాల ముడతలు సైతం రోమన్ రాజులు ధరించే టోగా వస్త్రాన్ని తలపించేలా జీవం ఉట్టిపడేలా చెక్కడం వారి నైపుణ్యానికి నిదర్శనం.
ఇక్కడ గమనించాల్సిన సూక్ష్మం మరొకటి ఉంది. శారీరక ఆకృతి గ్రీకులది అయినా, ఆ విగ్రహాల్లోని ఆత్మ పూర్తిగా మనదే. బుద్ధుడి ముఖంలో కనిపించే అంతుపట్టని ప్రశాంతత, సగం మూసుకున్న కళ్లు, తల వెనుక ప్రకాశించే ప్రభామండలం, చేతులు చూపే ధర్మచక్ర పరివర్తన మరియు అభయ ముద్రలు పూర్తిగా భారతీయ ఆధ్యాత్మికతకు అద్దం పడతాయి. నీలం మరియు బూడిద రంగులో ఉండే మడత రాయి (Schist stone) తో పాటు, సున్నపు మిశ్రమాన్ని (Stucco) ఉపయోగించి ఈ విగ్రహాలకు వారు శాశ్వతత్వాన్ని అందించారు.
సరే, రెండు వేల ఏళ్ల క్రితం ఎవరో బుద్ధుడి విగ్రహాలు చెక్కితే నేటి ఆధునిక మనిషికి ఒరిగేది ఏమిటి? ఇక్కడే మనం ఒక లాజిక్ అర్థం చేసుకోవాలి. ఒక ఆలోచన లేదా తత్వశాస్త్రం ప్రపంచవ్యాప్తం కావాలంటే దానికి ఒక బలమైన 'విజువల్ లాంగ్వేజ్' (దృశ్య భాష) కావాలి. ఆసియా ఖండంలో బౌద్ధ మతం అంత వేగంగా వ్యాపించడానికి ప్రధాన కారణం ఈ గాంధార శిల్పాలే. చైనా, జపాన్ దేశాలకు వెళ్లిన వర్తకులు, బౌద్ధ సన్యాసులు తమ వెంట ఈ ఆకర్షణీయమైన బుద్ధుడి విగ్రహాలను తీసుకెళ్లారు. కేవలం అక్షరాలకే, ఆశ్రమాలకే పరిమితమైన తత్వశాస్త్రం, ఈ విగ్రహాల రూపంలో సామాన్యుడి గుండెల్లోకి నేరుగా చొచ్చుకుపోయింది.
ఈ కళాకృతులు మనకు మరొక కఠినమైన చారిత్రక వాస్తవాన్ని కూడా తెలియజేస్తాయి. ఒక దేశం ఆర్థికంగా బలంగా ఉన్నప్పుడే కళలు వికసిస్తాయి అనడానికి గాంధార ఆర్ట్ ఒక సజీవ సాక్ష్యం. కుషాణుల సిల్క్ రూట్ వ్యాపారం తెచ్చిన అపారమైన గ్లోబల్ సంపద వల్లే స్థానికంగా ఇలాంటి అద్భుతమైన, ఖరీదైన ప్రయోగాలు జరిగాయని పురావస్తు నిపుణులు విశ్లేషిస్తున్నారు. ఇది కేవలం ఒక కళ కాదు, ప్రాచీన గ్లోబలైజేషన్కు భారతదేశం సృష్టించిన అసలైన బ్రాండ్ అంబాసిడర్.
సంస్కృతుల కుమ్ములాటలకు ఒక చెంపపెట్టు
మా సంస్కృతి గొప్పది, మీది తక్కువ అంటూ దేశాల మధ్య, మతాల మధ్య నిరంతరం కుమ్ములాటలు జరుగుతున్న నేటి కాలంలో గాంధార శిల్పకళ ఒక అతిపెద్ద గుణపాఠం లాంటిది. సాంస్కృతిక స్వచ్ఛత అనేది ఒక భ్రమ మాత్రమే అని ఈ చరిత్ర పదేపదే చెబుతోంది. రెండు భిన్నమైన సంస్కృతులు, దేశాలు, ఆలోచనలు కలిసినప్పుడే చరిత్రలో ఎప్పటికీ నిలిచిపోయే అద్భుతాలు పుట్టుకొస్తాయి అనడానికి గాంధార శిల్పకళను మించిన ఉదాహరణ లేదు. విదేశీ నైపుణ్యాన్ని స్వదేశీ ఆధ్యాత్మికతతో జోడించి మన పూర్వీకులు సృష్టించిన ఈ కళాఖండాలను చూసైనా, నేటి తరాలు సంకుచిత భావాలను వీడి విశాలమైన, సృజనాత్మకమైన మైండ్సెట్ను అలవర్చుకోవాలి.
