రాష్ట్రకూటుల చరిత్ర: ఎల్లోరా కైలాస దేవాలయం వెనుక ఉన్న ఆసక్తికరమైన నిజాలు!

నేటి కాలంలో ఏ చిన్న భవనం కట్టాలన్నా.. అత్యాధునిక యంత్రాలు, త్రీడీ డిజైన్లు, వందల మంది ఇంజనీర్లు అవసరం. అయినా సరే ఆ భవనాలు ఏభై ఏళ్లకే బీటలు వారుతున్నాయి. మరి ఎలాంటి టెక్నాలజీ లేని ఎనిమిదవ శతాబ్దంలో, ఏకంగా ఒక భారీ కొండను పైనుంచి కిందకు తొలిచి ఒక మహా అద్భుత దేవాలయాన్ని ఎలా నిర్మించారో ఎప్పుడైనా ఆలోచించారా? అసలు ఈ ఆర్టిఫిషియల్ ఇంటెలిజెన్స్ యుగంలో ఒక సామాన్యుడు దక్కన్ పీఠభూమిని ఏలిన 'రాష్ట్రకూటుల' గురించి ఎందుకు తెలుసుకోవాలి? ఎందుకంటే, మహారాష్ట్రలోని ఎల్లోరాలో ఉన్న కైలాస దేవాలయం కేవలం ఒక రాతి కట్టడం కాదు. అది మనిషి సాధించిన ఇంజనీరింగ్ అద్భుతాలకు పరాకాష్ట. ఈనాటికీ ప్రపంచ శాస్త్రవేత్తలకు సైతం అంతుబట్టని ఆ టెక్నాలజీ గురించి, వారి రాజకీయ, సాంస్కృతిక విజయాల గురించి తెలుసుకోవడం మన మూలాలను, మన సత్తాను మనం గుర్తించడానికి అత్యంత అవసరం.

ఒక సామాన్య సామంత రాజ్యం.. మహా శక్తిగా ఎలా ఎదిగింది?

రాష్ట్రకూటులు మొదట్లో బాదామి చాళుక్యుల కింద కేవలం సామంతులుగా ఉండేవారు. కానీ క్రీస్తుశకం 753వ సంవత్సరంలో దంతిదుర్గుడు అనే సాహసోపేతమైన నాయకుడు చాళుక్యులను ఓడించి స్వతంత్ర సామ్రాజ్యాన్ని స్థాపించాడు. ఉజ్జయినిలో 'హిరణ్యగర్భ' అనే మహా యాగం చేసి తన సార్వభౌమత్వాన్ని ఆయన లోకానికి చాటిచెప్పాడు.

ఒక చిన్న స్థాయి నుంచి దక్కన్ ప్రాంతాన్నే శాసించే స్థాయికి వారు ఎదిగిన తీరు అద్భుతం. వీరు మహారాష్ట్ర, కర్ణాటక, ఆంధ్రప్రదేశ్, మరియు మధ్యప్రదేశ్ లోని కొన్ని ప్రాంతాలను కలుపుకుని ఒక విశాలమైన సామ్రాజ్యాన్ని నిర్మించారు. అప్పటివరకు కేవలం ఉత్తర భారతదేశ రాజులదే ఆధిపత్యం అన్న భ్రమను వీరు పటాపంచలు చేశారు. దక్షిణ భారతదేశం నుంచి వెళ్లి ఉత్తరాదిని శాసించిన తొలి మహా శక్తిగా రాష్ట్రకూటులు చరిత్రలో నిలిచిపోయారు.

ఎల్లోరా కైలాస దేవాలయం.. కొండను తొలిచిన అద్భుతం

రాష్ట్రకూటుల చరిత్ర అనగానే ప్రపంచానికి ముందుగా గుర్తొచ్చేది ఎల్లోరాలోని కైలాస దేవాలయం. దంతిదుర్గుని తర్వాత వచ్చిన ఒకటవ కృష్ణుడు (Krishna I) ఈ మహా అద్భుతానికి శ్రీకారం చుట్టాడు. ప్రపంచంలో ఏ కట్టడమైనా పునాది నుంచి పైకి నిర్మిస్తారు. కానీ ఈ ఆలయాన్ని ఒక భారీ కొండను పైనుంచి కిందకు (Top-to-Bottom) చెక్కుకుంటూ వచ్చారు. ఈ విధానంలో ఒకసారి చిన్న తప్పు జరిగినా దాన్ని సరిదిద్దడం అసాధ్యం.

దాదాపు రెండు లక్షల టన్నుల బరువైన రాతిని అత్యంత సున్నితంగా తొలిచి ఈ కట్టడాన్ని నిర్మించారు. ఒక్క రాయి కూడా అతికించకుండా, ఒకే కొండను దేవుని గర్భగుడిగా, ఏనుగుల శిల్పాలుగా, ఎత్తైన స్తంభాలుగా మలచడం ఆనాటి శిల్పుల విజన్ కు దర్పణం పడుతుంది. ఈనాటి సివిల్ ఇంజనీర్లు సైతం ఈ ఆలయ నిర్మాణ శైలిని చూసి ఆశ్చర్యపోక తప్పదు. ఇది కేవలం భవనం కాదు, శిలల్లో నిక్షిప్తమైన ఒక మహా కావ్యం.

కన్నౌజ్ కోసం పోరాటం.. ఉత్తరాదిపై దక్కన్ ఆధిపత్యం

నేటి రాజకీయాల్లో ఢిల్లీ పీఠం కోసం వివిధ పార్టీలు ఎలాగైతే పోటీ పడుతున్నాయో.. ఆనాడు ఉత్తర భారతదేశంలో 'కన్నౌజ్' నగరం కోసం అలాంటి పోరాటమే జరిగింది. తూర్పున ఉన్న పాల రాజులు (Palas), పశ్చిమాన ఉన్న గుర్జర ప్రతీహారులు కన్నౌజ్ కోసం భీకరంగా తలపడేవారు. వీరిద్దరి మధ్య నలిగిపోతున్న ఆ ప్రాంతంపై రాష్ట్రకూటులు తమ కన్నేశారు.

సరిగ్గా అప్పుడే ధృవుడు, మూడవ గోవిందుడు లాంటి మహా పరాక్రమశాలులైన రాష్ట్రకూట రాజులు రంగంలోకి దిగారు. వీరు సుదూర దక్కన్ ప్రాంతం నుంచి ఉత్తరాదికి వెళ్లి, ఆ రెండు మహా సామ్రాజ్యాలను మట్టికరిపించారు. భారత ఉపఖండం మొత్తంలో తామే సుప్రీమ్ పవర్ అని, తమదే తిరుగులేని సైనిక బలమని రాష్ట్రకూటులు నిరూపించారు. ఆ తర్వాత వచ్చిన మూడవ కృష్ణుడు ఏకంగా దక్షిణాన చోళులను తక్కోలం యుద్ధంలో ఓడించి తన ప్రతాపాన్ని చాటాడు.

అమోఘవర్షుడు.. దక్షిణ భారతదేశపు అశోకుడు

సైనిక విజయాలతో పాటు సాంస్కృతికంగా కూడా రాష్ట్రకూటుల కాలం ఒక స్వర్ణయుగం లాంటిది. ఒకటవ అమోఘవర్షుడు అనే రాజు దాదాపు 64 ఏళ్ల పాటు పరిపాలించాడు. ఆయన కత్తి పట్టి యుద్ధాలు చేయడం కన్నా.. కలం పట్టి సాహిత్యాన్ని, శాంతిని ప్రోత్సహించడానికే ఎక్కువ ఇష్టపడ్డాడు. రాజధానిని మల్ఖేడ్ (మాన్యఖేట) కు మార్చి ఒక సుందర నగరంగా తీర్చిదిద్దాడు.

ఆయన కన్నడ భాషలో 'కవిరాజమార్గం' అనే గొప్ప లక్షణ గ్రంథాన్ని రచించాడు. ఇది కన్నడ సాహిత్య చరిత్రలోనే అత్యంత ప్రాచీనమైన, ప్రసిద్ధమైన గ్రంథం. ఆయన జైన మతాన్ని పాటించినప్పటికీ, హిందూ మతాన్ని కూడా అంతే సమానంగా గౌరవించాడు. ఆయన పాలనలో సర్వమత సామరస్యం వెల్లివిరిసింది. ఈ సుదీర్ఘ శాంతియుత పాలన వల్లే ఆయనను చరిత్రకారులు 'దక్షిణ భారతదేశపు అశోకుడు' అని సగర్వంగా కీర్తిస్తారు.

విదేశీ వాణిజ్యం.. అరబ్బులతో స్నేహ సంబంధాలు

ఒక సామ్రాజ్యం నిలబడాలంటే కేవలం సైన్యం ఉంటే సరిపోదు, ఆర్థికంగా కూడా బలంగా ఉండాలి. రాష్ట్రకూటులు పశ్చిమ తీరంలోని ఓడరేవుల ద్వారా అరబ్ దేశాలతో భారీగా వాణిజ్యం చేసేవారు. ఆసక్తికరమైన విషయం ఏమిటంటే.. అరబ్బు ముస్లిం వ్యాపారులకు తమ రాజ్యంలో స్వేచ్ఛగా వ్యాపారం చేసుకునే అనుమతిని, అలాగే మసీదులు నిర్మించుకునే స్వేచ్ఛను వారు కల్పించారు.

అల్-మసూది (Al-Masudi) లాంటి ప్రసిద్ధ అరబ్ యాత్రికులు రాష్ట్రకూట సామ్రాజ్యాన్ని సందర్శించి వారి పాలనా విధానాన్ని ప్రశంసించారు. ఆ రోజుల్లో ప్రపంచంలోని నాలుగు గొప్ప సామ్రాజ్యాలలో రాష్ట్రకూటుల (బల్హారాల) సామ్రాజ్యం ఒకటని అరబ్ చరిత్రకారులు తమ పుస్తకాల్లో రాసుకున్నారు. ఇది ఆనాటి భారతీయ పాలకులు పాటించిన మత సామరస్యానికి, గ్లోబల్ ట్రేడ్ విజన్ కు ఒక గొప్ప ఉదాహరణ. పన్నుల విధానం కూడా రాష్ట్రాలు, విషయాలు, భుక్తులుగా విభజించి అత్యంత పారదర్శకంగా అమలు చేశారు.

పతనం.. చరిత్రకు మిగిలిన ఒక గొప్ప వారసత్వం

ఏ మహా సామ్రాజ్యమైనా ఎప్పుడో ఒకప్పుడు పతనం అంచుకు చేరుకోవాల్సిందే. దాదాపు రెండున్నర శతాబ్దాల పాటు దక్కన్ పీఠభూమిని ఏకచ్ఛత్రాధిపత్యంగా ఏలిన ఈ సామ్రాజ్యం.. పదవ శతాబ్దం చివరి నాటికి క్రమంగా బలహీనపడింది. అంతర్గత కలహాలు, వారసుల అసమర్థత, నిరంతర యుద్ధాల వల్ల ఖజానా ఖాళీ కావడం దీనికి ప్రధాన కారణాలు.

చివరికి రెండవ తైలపుడు నేతృత్వంలో కళ్యాణి చాళుక్యుల చేతిలో వారు పరాజయం పాలై చరిత్రలో కనుమరుగయ్యారు. కానీ వారు వదిలివెళ్లిన వారసత్వం మాత్రం సజీవంగా ఉంది. మరాఠీ, కన్నడ భాషల అభివృద్ధికి వారు వేసిన పునాదులు నేటికీ స్థిరంగా ఉన్నాయి. ఎల్లోరాతో పాటు ముంబై సమీపంలోని ఎలిఫెంటా గుహల్లో (Elephanta Caves) వారు చెక్కిన అద్భుతమైన త్రిమూర్తి శివుని శిల్పాలు భారతీయ కళా వైభవానికి శాశ్వత ప్రతీకలుగా నిలిచిపోయాయి.

చరిత్రను మనం కేవలం గడిచిపోయిన కాలాన్ని గుర్తుచేసుకోవడానికి మాత్రమే చదవకూడదు. రాష్ట్రకూటుల విజయం వెనుక ఉన్న అసలు రహస్యం వారి సమగ్రమైన విజన్ (Vision). నా నిక్కకచ్చి అభిప్రాయం ఏమిటంటే.. నేటి ప్రభుత్వాలు, నాయకులు, సంస్థల సీఈఓలు కచ్చితంగా వీరి నుంచి ఒక పెద్ద పాఠం నేర్చుకోవాలి. ఏ రోజైతే మనం మన స్వార్థాన్ని పక్కనపెట్టి భవిష్యత్ తరాల కోసం ఆలోచించడం మొదలుపెడతామో.. అదే రోజు మన సమాజం నిజమైన అభివృద్ధి పథంలో నడుస్తుంది.

ఎల్లోరా కైలాస దేవాలయం పూర్తి కావడానికి వందల ఏళ్లు పట్టింది. దాన్ని ప్రారంభించిన రాజులు, దాని పూర్తి రూపాన్ని చూడలేరని వారికీ తెలుసు. అయినా సరే తమ భవిష్యత్ తరాల కోసం ఆ అద్భుతానికి వారు నిస్వార్థంగా పునాది వేశారు. ఒక చెట్టును నాటితే దాని నీడలో మనం కూర్చోలేమని తెలిసినా, మన పిల్లల కోసం చెట్లు నాటడమే నిజమైన దార్శనికత. నేటి ఆధునిక సమాజంలో కేవలం రాబోయే ఎన్నికల కోసం లేదా షార్ట్ టర్మ్ లాభాల కోసం ఆలోచించే నాయకులు, ఒక సుదీర్ఘమైన విజన్ తో మహా ప్రాజెక్టులను ఎలా డిజైన్ చేయాలో ఈ చరిత్రను చూసి నేర్చుకోవాలి.

Also Read:

Pallava Dynasty History : దక్షిణ భారతదేశంలో ద్రావిడ ఆలయ వాస్తుశిల్పం ఎలా పుట్టింది? ఆసక్తికర నిజాలు
బాదామి చాళుక్యుల చరిత్ర: దక్షిణ భారతదేశంలో మహా సామ్రాజ్యం ఎలా ఏర్పడింది?
ఉత్తర భారతదేశపు చివరి గొప్ప చక్రవర్తి హర్షవర్ధనుడి చరిత్ర, పతనం వెనుక ఆసక్తికర నిజాలు
గుప్త సామ్రాజ్యం ఎలా పతనమైంది? స్వర్ణయుగాన్ని కూల్చిన హూణుల దాడులు, అంతర్గత కుట్రల వెనుక ఆసక్తికర నిజాలు
ఫాహియాన్ (Fa-Hien) కళ్లలో భారతదేశం: 1500 ఏళ్ల క్రితం మన సమాజం ఎలా ఉండేదో తెలుసా?
భారతదేశ స్వర్ణయుగం: గుప్తుల కాలం నాటి ఆర్కిటెక్చర్ లో ఉన్న అద్భుతాలు ఇవే!
కాళిదాసును India's Shakespeare అని ఎందుకంటారు? గుప్తుల కాలం నాటి ఆసక్తికర నిజాలు