శుంగ, కణ్వ వంశాలు: మౌర్యుల పతనం తర్వాత వేద సంస్కృతికి మళ్లీ ప్రాణం పోసింది వీరే!

బాహుబలి సినిమాలో వెన్నుపోటు దృశ్యాలు చూసి మనం ఎంతో ఆశ్చర్యపోతాం. కానీ మన చరిత్రలో సరిగ్గా 2200 ఏళ్ల క్రితం, ఒక భారీ సైనిక కవాతు జరుగుతుండగా స్వయంగా సైన్యాధ్యక్షుడే మహారాజు తల నరికి రాజ్యాన్ని చేజిక్కించుకున్నాడు! ఆ ఘటన భారత దేశ చరిత్రను, సంస్కృతిని పూర్తిగా మార్చేసింది అనడంలో ఎలాంటి సందేహం లేదు. అశోక చక్రవర్తి స్థాపించిన అహింసా సామ్రాజ్యం పతనమై, మరుగున పడిన వేద సంస్కృతికి మళ్లీ ప్రాణం పోసిన ఆ సంచలన ఘట్టమే శుంగ మరియు కణ్వ వంశాల ఆవిర్భావం. మౌర్యుల పతనం తర్వాత అఖండ భారతదేశం ముక్కలైనప్పటికీ, సాంస్కృతికంగా ఏ రకమైన పునరుజ్జీవనం జరిగిందో ఇప్పుడు లోతుగా విశ్లేషిద్దాం.

సామ్రాజ్య పతనం - పుష్యమిత్ర శుంగుడి ఆరోహణ

క్రీస్తుపూర్వం 185వ సంవత్సరం ప్రాచీన భారత చరిత్రలో ఒక పెను మార్పుకు నాంది పలికింది. అఖండ మౌర్య సామ్రాజ్యాన్ని పాలిస్తున్న బృహద్రథుడి వద్ద పుష్యమిత్ర శుంగుడు అనే బ్రాహ్మణుడు సైన్యాధ్యక్షుడిగా ఉండేవాడు. అహింసా మార్గంలో వెళ్తున్న మౌర్యుల పాలనలో విదేశీ దాడులను, ముఖ్యంగా గ్రీకుల దండయాత్రలను సమర్థవంతంగా ఎదుర్కోలేకపోతున్నారనే అసంతృప్తి ఆనాటి సైన్యంలో బలంగా నాటుకుపోయింది. 

సరిగ్గా అదే సమయంలో సైనిక బలగాలను పరీక్షిస్తున్న బృహద్రథుడిని బహిరంగంగా వధించి మౌర్య సామ్రాజ్యానికి పుష్యమిత్రుడు ముగింపు పలికాడు. ఒక సైన్యాధ్యక్షుడు ఏకంగా రాజ్యాధికారం చేపట్టడం, అందులోనూ మగధ సింహాసనాన్ని ఒక బ్రాహ్మణుడు అధిష్టించడం భారత దేశ చరిత్రలో అదే తొలిసారి.

వేద సంస్కృతికి పునర్జీవం - అశ్వమేధ యాగాలు

మౌర్యుల కాలంలో, ముఖ్యంగా అశోకుడి హయాంలో బౌద్ధ మతానికి విపరీతమైన రాజపోషణ లభించడంతో సనాతన వేద సంస్కృతి, యజ్ఞయాగాదులు బాగా ప్రాభవం కోల్పోయాయి. కానీ పుష్యమిత్రుడు సింహాసనం ఎక్కగానే మరుగునపడిన ఆ ప్రాచీన సంప్రదాయాలకు మళ్లీ ప్రాణం పోశాడు. తన సామ్రాజ్య సార్వభౌమత్వాన్ని ప్రపంచానికి చాటుకోవడానికి ఏకంగా రెండు బ్రహ్మాండమైన అశ్వమేధ యాగాలు నిర్వహించాడు. 

ఈ కాలంలోనే ప్రాకృత భాష స్థానంలో సంస్కృత భాషకు మళ్లీ స్వర్ణయుగం ప్రారంభమైంది. అద్భుతమైన మేధావి, ప్రముఖ వ్యాకరణవేత్త అయిన పతంజలి మహర్షి రచించిన 'మహాభాష్యం' ఈ శుంగుల కాలంలోనే వెలువడింది. మనుస్మృతి లాంటి ధర్మశాస్త్రాలకు పునాదులు పడింది కూడా ఈ కాలంలోనే అని చరిత్రకారులు విశ్లేషిస్తారు.

బౌద్ధులపై దాడులు జరిగాయా? నిపుణుల విశ్లేషణ

శుంగుల కాలం అనగానే బౌద్ధులపై తీవ్రమైన అణచివేత జరిగిందని కొన్ని ప్రాచీన బౌద్ధ గ్రంథాలు ఆరోపించాయి. పుష్యమిత్రుడు బౌద్ధ స్థూపాలను ధ్వంసం చేశాడని, బౌద్ధ సన్యాసుల తలలు నరికిన వారికి బంగారు నాణేలు బహుమతులుగా ప్రకటించాడని 'దివ్యవదాన' లాంటి గ్రంథాలు చెబుతాయి. అయితే ఆధునిక చరిత్రకారులు, పురావస్తు శాఖ నిపుణులు ఈ వాదనను పూర్తిగా అంగీకరించరు. 

ఎందుకంటే సాంచి, భార్హుత్ లాంటి ప్రసిద్ధ బౌద్ధ స్థూపాలకు రాతి తోరణాలు, అందమైన శిల్పకళను అద్దింది శుంగుల కాలంలోనే అని తవ్వకాల్లో స్పష్టంగా రుజువైంది. బహుశా రాజ్యాధికారం మారిన కొత్తలో కొంత రాజకీయ ఘర్షణ ఉండి ఉండొచ్చు కానీ, బౌద్ధాన్ని పూర్తిగా నాశనం చేశారనే వాదనలో వాస్తవం లేదని నిపుణులు స్పష్టం చేస్తున్నారు.

కణ్వ వంశం ఆవిర్భావం మరియు సామ్రాజ్య పతనం

కాలచక్రం ఎవరికోసమూ ఆగదు కదా. పుష్యమిత్రుడు ఏ రకంగా అయితే తన రాజును చంపి సింహాసనాన్ని అధిష్టించాడో, వందల ఏళ్ల తర్వాత అతని వంశానికీ అదే గతి పట్టింది. సుమారు క్రీస్తుపూర్వం 73వ సంవత్సరంలో, శుంగ వంశపు చివరి రాజైన దేవభూతిని అతని మంత్రి వాసుదేవ కణ్వుడు హత్య చేసి 'కణ్వ వంశాన్ని' స్థాపించాడు. వీరు కూడా బ్రాహ్మణులే కావడం విశేషం.

కణ్వులు కూడా శుంగుల అడుగుజాడల్లోనే సనాతన ధర్మాన్ని, వేద సంస్కృతిని ప్రోత్సహించారు. కానీ వీరి సామ్రాజ్యం చాలా చిన్నది, కేవలం పాటలీపుత్రం (ప్రస్తుత పాట్నా) మరియు దాని చుట్టుపక్కల ప్రాంతాలకే పరిమితమైంది. కేవలం 45 ఏళ్ల పాటు సాగిన కణ్వుల పాలన, దక్షిణాన బలంగా ఎదుగుతున్న శాతవాహనుల దెబ్బకు క్రీస్తుపూర్వం 28 నాటికి పూర్తిగా కనుమరుగైంది.

నేటి సమాజానికి ఈ చరిత్ర చెప్పే పాఠం

ఒక దేశపు రాజకీయాలు మారినప్పుడు, ఆ దేశపు సంస్కృతి, భాష, మరియు మతం ఎలా మారుతాయో చెప్పడానికి శుంగ, కణ్వ వంశాల చరిత్ర ఒక అద్భుతమైన కేస్ స్టడీ. మౌర్యుల కాలంలో బౌద్ధం, ప్రాకృత భాష వెలుగులోకి వస్తే, శుంగుల రాకతో వేద ధర్మం, సంస్కృత భాష మళ్లీ పీఠమెక్కాయి. నేటి ప్రపంచంలో కూడా ప్రభుత్వాలు మారినప్పుడు విద్యావిధానాలు, సాంస్కృతిక ప్రాధాన్యతలు మారడం మనం చూస్తూనే ఉన్నాం. ఒక సంస్కృతి తాత్కాలికంగా మరుగున పడినా, సరైన వాతావరణం దొరికితే అది మళ్లీ ఎలా పుంజుకుంటుందో ప్రాచీన భారతదేశంలో జరిగిన ఈ 'సాంస్కృతిక పునరుజ్జీవనం' మనకు స్పష్టంగా తెలియజేస్తుంది. మౌర్యుల పతనం తర్వాత దేశం భౌగోళికంగా ముక్కలైనా, సాంస్కృతికంగా ఏకం కావడానికి పడిన పునాదులే తర్వాతి కాలంలో అద్భుతమైన భారతీయ కళలకు ఊపిరి పోశాయి.

Also Read:

ఇండో-గ్రీకులు: భారతీయ చరిత్రను, నాణేల రూపురేఖలను మార్చేసిన విదేశీయులు!
మౌర్యుల శిల్పకళా రహస్యాలు: స్థూపాలు, అశోకుడి శిలాశాసనాల వెనుక ఉన్న అసలు కథ!
అఖండ భారత సామ్రాజ్యం కేవలం 50 ఏళ్లలోనే ఎందుకు కుప్పకూలింది? మౌర్యుల పతన రహస్యాలు!
2300 ఏళ్ల క్రితమే మనకు 'RAW' లాంటి వ్యవస్థ ఉండేదా? మౌర్యుల మాస్టర్ మైండ్ పాలన!
Spread of Buddhism : ప్రపంచాన్ని ఏకం చేసిన అశోకుడి మాస్టర్ ప్లాన్