నేటి ఆధునిక కాలంలో దేశ భద్రత (National Security), సరిహద్దుల్లో ఉగ్రవాద ముప్పు గురించి మనం రోజూ ఆందోళన చెందుతూనే ఉంటాం. శత్రువుల దాడులను సమర్థవంతంగా ఎదుర్కోవడానికి, మన సరిహద్దులను కాపాడుకోవడానికి లక్షల కోట్ల రూపాయలు ఖర్చు చేసి రక్షణ వ్యవస్థలను నిర్మించుకుంటున్నాం. అయితే, ఎలాంటి అత్యాధునిక ఆయుధాలు, నిఘా వ్యవస్థలు లేని ఎనిమిదవ శతాబ్దంలోనే.. ప్రపంచాన్ని వణికించిన ఒక మహా సైన్యాన్ని ఏకంగా మూడు వందల ఏళ్ల పాటు భారత సరిహద్దుల్లో అడుగుపెట్టకుండా అడ్డుకున్న ఒక ఇనుప గోడ గురించి మీకెప్పుడైనా ఆలోచన వచ్చిందా?
వారే 'గుర్జర ప్రతీహారులు' (Gurjara-Pratiharas). ఉరుకుల పరుగుల ఈ డిజిటల్ యుగంలో ఒక సగటు భారతీయుడు, అందులోనూ నేటి యువత ప్రతీహారుల మహా సామ్రాజ్యం గురించి ఎందుకు తెలుసుకోవాలి? ఎందుకంటే, ఆనాడు అరబ్ సామ్రాజ్య విస్తరణ ఎంత వేగంగా జరిగిందంటే.. ఆసియా, ఆఫ్రికా నుంచి ఐరోపాలోని స్పెయిన్ వరకు అడ్డొచ్చిన ప్రతి రాజ్యాన్ని వారు సులువుగా జయించారు. కానీ, భారతదేశం దగ్గరకు వచ్చేసరికి వారి విజయయాత్రకు బ్రేకులు పడ్డాయి. ఆ బ్రేకులు వేసింది గుజరాత్, రాజస్థాన్ ప్రాంతాలను కేంద్రంగా చేసుకుని పాలించిన ప్రతీహారులే. వారు చూపించిన సైనిక వ్యూహాలు, దార్శనికత నేటి తరం పాలకులకు ఒక గొప్ప పాఠం.
భారత దేశానికి ఇనుప కవచం.. ప్రతీహారుల ఆవిర్భావం
సంస్కృతంలో 'ప్రతీహార' అంటే రక్షకుడు లేదా ద్వారపాలకుడు అని అర్థం. రామాయణంలో శ్రీరాముడికి లక్ష్మణుడు ఎలాగైతే ద్వారపాలకుడిగా ఉండి రక్షించాడో, తాము కూడా పవిత్రమైన భారతభూమికి అలా రక్షకులుగా ఉన్నామని వీరు గర్వంగా చెప్పుకునేవారు. మొదట్లో పశ్చిమ భారతదేశంలో ఒక చిన్న వంశంగా మొదలైన వీరు, ఒకటో నాగభటుడు (Nagabhata I) నాయకత్వంలో ఒక మహా శక్తిగా ఎదిగారు.
ఉత్తర భారతదేశాన్ని మొత్తం ఏకం చేసి, విచ్ఛిన్నమైన చిన్న చిన్న రాజ్యాలను ఒకే గొడుగు కిందకు తీసుకువచ్చారు. స్థానికంగా ఉన్న గిరిజన, సంచార జాతులను సైతం తమ సైన్యంలో కలుపుకుని ఒక అజేయమైన శక్తిగా మారారు. ఒక సామాన్య స్థాయి నుంచి సామ్రాజ్యాన్ని నిర్మించే స్థాయికి వారు ఎదిగిన తీరు, ఆధునిక లీడర్ షిప్ కు ఒక పర్ఫెక్ట్ ఉదాహరణ.
అరబ్ దండయాత్రల అడ్డకట్ట.. 300 ఏళ్ల సుదీర్ఘ నిరోధం
క్రీస్తుశకం 8వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో సింధ్ ప్రాంతాన్ని (నేటి పాకిస్థాన్) అరబ్బులు ఆక్రమించుకున్నారు. వారి తదుపరి లక్ష్యం సంపన్నమైన భారత ఉపఖండం. సరిగ్గా ఆ సమయంలో ఒకటో నాగభటుడు వారి దండయాత్రలను అత్యంత వీరోచితంగా తిప్పికొట్టాడు. 'రాజస్థాన్ యుద్ధం'గా చరిత్రలో పిలిచే ఆ చారిత్రక పోరాటంలో ప్రతీహారుల సైన్యం ముందు అరబ్బుల సేనలు నిలబడలేక వెనుతిరిగాయి.
ఆ తర్వాత దశాబ్దాల పాటు అరబ్బులు ఎన్నిసార్లు దండెత్తి వచ్చినా, ప్రతీహారులు భారతదేశానికి ఒక ఇనుప గోడలా అడ్డుగా నిలబడ్డారు. సులేమాన్, అల్-మసూది లాంటి ప్రసిద్ధ అరబ్ యాత్రికులు తమ డైరీల్లో.. ప్రతీహారుల సైనిక బలాన్ని చూసి ఆశ్చర్యపోతూ ప్రశంసించారు. ఇస్లామిక్ సైన్యాలకు ప్రపంచంలోనే అతిపెద్ద శత్రువు ఎవరైనా ఉన్నారంటే అది ప్రతీహారులే అని అరబ్ చరిత్రకారులు స్వయంగా రాసుకోవడం వారి ధైర్య సాహసాలకు, భౌగోళిక రాజకీయ వ్యూహాలకు సజీవ సాక్ష్యం.
త్రిపక్ష పోరాటం.. కన్నౌజ్ కోసం కదనరంగం
ప్రతీహారులు కేవలం విదేశీ శత్రువులనే కాదు, అంతర్గత శత్రువుల ఆధిపత్యాన్ని కూడా సమర్థవంతంగా ఎదుర్కొన్నారు. ఆ కాలంలో ఉత్తర భారతదేశానికి గుండెకాయ లాంటి 'కన్నౌజ్' నగరం కోసం మూడు మహా సామ్రాజ్యాల మధ్య భీకరమైన ఆధిపత్య పోరు సాగింది. తూర్పున ఉన్న పాల రాజులు, దక్కన్ ప్రాంతాన్ని ఏలుతున్న రాష్ట్రకూటులు, పశ్చిమాన ఉన్న ప్రతీహారుల మధ్య దాదాపు రెండు వందల ఏళ్ల పాటు జరిగిన ఈ యుద్ధాన్ని చరిత్రకారులు 'త్రిపక్ష పోరాటం' (Tripartite Struggle) అంటారు.
వత్సరాజు, రెండో నాగభటుడు లాంటి ప్రతీహార రాజులు ఈ సుదీర్ఘ పోరాటంలో అద్భుత విజయాలు సాధించారు. వ్యూహాత్మకంగా ఎంతో కీలకమైన కన్నౌజ్ నగరాన్ని కైవసం చేసుకుని, దాన్ని తమ రాజధానిగా మార్చుకున్నారు. నేటి జాతీయ రాజకీయాల్లో ఢిల్లీ పీఠం కోసం వివిధ పార్టీలు ఎలాగైతే వ్యూహాలు రచిస్తాయో, ఆనాడు కన్నౌజ్ కోసం అలాంటి రాజకీయ చదరంగం నడిచింది. ఆ చదరంగంలో అంతిమ విజేతలుగా నిలిచింది ప్రతీహారులే.
మిహిర భోజుడు.. సామ్రాజ్య స్వర్ణయుగానికి సృష్టికర్త
ప్రతీహార సామ్రాజ్యం దాని అత్యున్నత శిఖరాలకు చేరుకున్నది 'మిహిర భోజుడు' (Mihira Bhoja) కాలంలోనే. ఆయన దాదాపు యాభై ఏళ్ల పాటు సుదీర్ఘంగా, నిరాటంకంగా పరిపాలించాడు. ఆయన పాలనా కాలంలో సామ్రాజ్యం పశ్చిమాన సింధ్ నుంచి తూర్పున బెంగాల్ వరకు, ఉత్తరాన కాశ్మీర్ సరిహద్దుల నుంచి దక్షిణాన నర్మదా నది వరకు విస్తరించింది. ఇది ఒక అఖండమైన భౌగోళిక విజయం.
మిహిర భోజుడు గొప్ప పరిపాలకుడు మాత్రమే కాదు, సనాతన ధర్మాన్ని పాటించే దార్శనికుడు. విష్ణువు యొక్క అవతారమైన 'వరాహ' స్వామిని ఆయన అమితంగా ఆరాధించేవాడు. ఆయన ముద్రించిన నాణేలపై వరాహ ముద్రలు ఉండటం ఆయన ఆధ్యాత్మిక చింతనకు నిదర్శనం. ఆయన కాలంలో శాంతిభద్రతలు ఎంత కఠినంగా ఉండేవంటే, దొంగతనం అనే మాటే రాజ్యంలో వినిపించేది కాదని విదేశీ యాత్రికులు గ్రంథస్థం చేశారు. బలమైన కేంద్ర నాయకత్వం ఉంటే దేశం ఎంత వేగంగా అభివృద్ధి చెందుతుందో మిహిర భోజుడి పాలన ఒక ప్రత్యక్ష ఉదాహరణ.
మారు-గుర్జర వాస్తుశిల్పం.. అద్భుతమైన సాంస్కృతిక వారసత్వం
ఎప్పుడూ యుద్ధాలు చేస్తూ, సరిహద్దులను కాపాడుకుంటూనే ఉన్నప్పటికీ.. ప్రతీహారులు కళలను, వాస్తుశిల్పాన్ని ఏమాత్రం నిర్లక్ష్యం చేయలేదు. వారు 'మారు-గుర్జర' (Maru-Gurjara Architecture) అనే ఒక సరికొత్త, అద్భుతమైన ఆలయ నిర్మాణ శైలికి ప్రాణం పోశారు. రాజస్థాన్, మధ్యప్రదేశ్, గుజరాత్ ప్రాంతాల్లో వీరు నిర్మించిన అనేక దేవాలయాలు నేటికీ చెక్కుచెదరకుండా నిలబడి ఉన్నాయి.
గ్వాలియర్ కోటలో ఉన్న 'తేలి కా మందిర్' (Teli ka Mandir), మధ్యప్రదేశ్లోని మోరెనా సమీపంలో ఉన్న బటేశ్వర్ ఆలయాల సముదాయం ప్రతీహారుల శిల్పకళా చాతుర్యానికి గొప్ప ఉదాహరణలు. అంతేకాకుండా, ప్రపంచ ప్రఖ్యాతి గాంచిన ఖజురహో దేవాలయాల నిర్మాణానికి తొలి పునాదులు పడింది కూడా వీరి కాలంలోనే అని చరిత్రకారులు చెబుతారు. రాళ్లపై సూక్ష్మమైన చెక్కడాలు, ఎత్తైన శిఖరాల నిర్మాణం వీరి ఆధునిక ఇంజనీరింగ్ విజన్ కు అద్దం పడతాయి.
అశ్వ దళాల సత్తా.. పారదర్శకమైన వాణిజ్య వ్యవస్థ
ఆనాటి ప్రపంచంలో అత్యుత్తమమైన అశ్విక దళం (Cavalry) ప్రతీహారుల సొంతం. మధ్యాసియా, అరేబియా ప్రాంతాల నుంచి వారు అత్యంత మేలైన, వేగంగా పరుగెత్తే గుర్రాలను దిగుమతి చేసుకుని తమ సైన్యాన్ని అజేయంగా తీర్చిదిద్దారు. ఏనుగుల దళం కంటే కూడా వేగంగా కదిలే అశ్విక దళంపై వారు ఎక్కువ ఆధారపడ్డారు. శత్రువుల దాడులను మెరుపు వేగంతో తిప్పికొట్టడానికి ఈ వ్యూహమే వారికి ప్రధాన ఆయుధంగా మారింది.
వాణిజ్యం విషయంలో కూడా వారు చాలా ముందుచూపుతో వ్యవహరించారు. నిరంతరం యుద్ధ వాతావరణం ఉన్నప్పటికీ, పశ్చిమ తీరం గుండా వాణిజ్యాన్ని విపరీతంగా ప్రోత్సహించారు. వ్యాపారులకు పూర్తి భద్రత కల్పించారు. నాణ్యమైన రోడ్లు, విశ్రాంతి భవనాలు నిర్మించి అంతర్గత వాణిజ్యాన్ని బలోపేతం చేసి ఆర్థిక వ్యవస్థను పటిష్టం చేశారు.
సామ్రాజ్య పతనం.. చరిత్ర వదిలిన చేదు పాఠం
ఇంతటి బలమైన మహా సామ్రాజ్యం చరిత్రలో ఎందుకు కనుమరుగైంది? కారణం ఎప్పుడూ ఒకటే.. అంతర్గత కుమ్ములాటలు. మూడు వందల ఏళ్ల పాటు అత్యంత ప్రమాదకరమైన విదేశీ దండయాత్రలను అడ్డుకున్న ప్రతీహారులు, సొంత సామంతుల నుంచి వచ్చిన తిరుగుబాట్లను మాత్రం అణచివేయలేకపోయారు. పదవ శతాబ్దం చివరలో కేంద్ర నాయకత్వం బలహీనపడటాన్ని గమనించిన సామంతులు (చౌహాన్లు, చందేళులు, పర్మార్లు, సోలంకీలు) తమకు తాము స్వతంత్ర రాజులుగా ప్రకటించుకున్నారు.
దీంతో వందల ఏళ్ల పాటు దేశాన్ని కాపాడుకుంటూ వచ్చిన ఇనుప గోడ నెమ్మదిగా బీటలు వారింది. క్రీస్తుశకం 1018 నాటికి మహమూద్ గజనీ కన్నౌజ్ పై దాడి చేసినప్పుడు, అక్కడ అతన్ని సమర్థవంతంగా ఎదుర్కొనే బలమైన ఏకైక నాయకుడు కరువయ్యాడు. దాంతో ఉత్తర భారతదేశంలో ఒక సువర్ణాధ్యాయానికి తెరపడింది. ప్రాంతీయ ఆధిపత్య పోరు ఒక దేశాన్ని ఎలా విచ్ఛిన్నం చేస్తుందో అనడానికి ఇది ఒక సజీవ ఉదాహరణ.
చరిత్ర అంటే కేవలం గడిచిపోయిన తేదీలు, యుద్ధాల జాబితా కాదు. అది మన భవిష్యత్తుకు మార్గనిర్దేశం చేసే ఒక కంపాస్ లాంటిది. ప్రతీహారుల చరిత్ర మనకు స్పష్టంగా ఒకటే పాఠం చెబుతోంది.. ఒక దేశం రక్షణ వ్యవస్థ బలంగా ఉన్నంత కాలమే దాని సంస్కృతి, కళలు, సంపద సురక్షితంగా ఉంటాయి. నాయకుల మధ్య సమన్వయం లోపిస్తే సొంత వాళ్లే శత్రువులకు తలుపులు తెరుస్తారు.
నా అభిప్రాయం ఏమిటంటే.. ఆధునిక ప్రపంచంలో టెక్నాలజీ ఎంత పెరిగినా, ఆర్టిఫిషియల్ ఇంటెలిజెన్స్ లాంటివి వచ్చినా బోర్డర్ సెక్యూరిటీ (సరిహద్దు భద్రత) అనేది ఒక దేశ మనుగడకు అత్యంత కీలకం. ప్రతీహారులు ఆనాడు ఆ ఇనుప గోడను నిర్మించకపోయి ఉంటే, మన భారతీయ నాగరికత, సంస్కృతి ఎప్పుడో కాలగర్భంలో కలిసిపోయేవి. నేటి ప్రభుత్వాలు జాతీయ భద్రత పట్ల, అంతర్గత శత్రువుల పట్ల ఎలాంటి కఠిన నిర్ణయాలు తీసుకోవాలో మిహిర భోజుడి లాంటి పాలకులను చూసి నేర్చుకోవాలి. మీరెప్పుడైనా మధ్యప్రదేశ్ లేదా రాజస్థాన్ పర్యటనకు వెళితే, అక్కడ శిథిలావస్థలో ఉన్న ప్రతీహారుల దేవాలయాలను ఒక్కసారి నిశితంగా గమనించండి. మనల్ని శతాబ్దాల పాటు కాపాడిన ఆ మహావీరుల నెత్తుటి త్యాగం, ఆ పరాక్రమం ఆ రాళ్లలో మీకు కచ్చితంగా కనిపిస్తుంది.
Also Read:
పాల సామ్రాజ్యం: ఆక్స్ ఫర్డ్ కంటే ముందే భారతీయ విద్యావ్యవస్థ ఎలా ప్రపంచాన్ని శాసించిందంటే?రాజపుత్రుల చరిత్ర: అగ్నికుల క్షత్రియుల ఆవిర్భావం, వీరత్వం వెనుక ఆసక్తికర నిజాలు!
కాశ్మీర్ స్వర్ణయుగం: ఆసియాను శాసించిన భారతీయ వీరుడు లలితాదిత్యుని చరిత్ర!
రాష్ట్రకూటుల చరిత్ర: ఎల్లోరా కైలాస దేవాలయం వెనుక ఉన్న ఆసక్తికరమైన నిజాలు!
Pallava Dynasty History : దక్షిణ భారతదేశంలో ద్రావిడ ఆలయ వాస్తుశిల్పం ఎలా పుట్టింది? ఆసక్తికర నిజాలు
