మరాఠా సామ్రాజ్య వైభవం: ఛత్రపతి శివాజీ నుంచి పీష్వాల వరకు మొఘలులను వణికించిన చరిత్ర!

17వ శతాబ్దం మధ్యభాగంలో అజేయంగా వెలుగొందుతున్న మొఘల్ సామ్రాజ్యపు పునాదులను కదిలించిన ఒక చారిత్రక సుడిగాలి.. మరాఠా సామ్రాజ్యం. ఛత్రపతి శివాజీ మహారాజ్ 'స్వరాజ్య' కాంక్షతో మహారాష్ట్రలోని దట్టమైన పర్వతాల్లో రగిల్చిన చిన్న నిప్పురవ్వ, కొద్ది దశాబ్దాల్లోనే యావత్ భారతదేశాన్ని ఆవరించి ఢిల్లీ పీఠాన్నే శాసించే స్థాయికి ఎలా ఎదిగింది? కేవలం గెరిల్లా యుద్ధ తంత్రాలతో మొఘలులను ముప్పుతిప్పలు పెట్టిన స్థానిక యోధులు, ఆ తర్వాత పీష్వాల కాలంలో భారత ఉపఖండంలోనే అతిపెద్ద రాజకీయ, సైనిక శక్తిగా ఎలా అవతరించారో తెలిపే అద్భుతమైన చారిత్రక ప్రయాణం ఇది.

[FEATURED_IMAGE]

స్వరాజ్య సంకల్పం.. ఛత్రపతి శివాజీ దార్శనికత

మొఘలులు మరియు దక్కన్ సుల్తానుల (బీజాపూర్, గోల్కొండ) ఆధిపత్యం కింద భారతీయ సమాజం నలిగిపోతున్న సమయంలో, మహారాష్ట్రలోని సహ్యాద్రి పర్వత శ్రేణుల్లో ఒక సరికొత్త ఆశాకిరణం ఉదయించింది. ఆ కిరణమే శివాజీ భోంస్లే. చిన్న వయసులోనే తన తల్లి జిజియాబాయి నేర్పిన రామాయణ, మహాభారతాల స్ఫూర్తితో, అలాగే గురువు దాదాజీ కొండదేవ్ శిక్షణలో శివాజీ ఒక స్పష్టమైన లక్ష్యాన్ని నిర్దేశించుకున్నాడు. అదే 'హిందవీ స్వరాజ్యం' (స్వయంపాలన). విదేశీ పాలకుల కింద బానిసలుగా బతకడం కంటే, స్వంత ప్రజలకు ఒక సార్వభౌమ రాజ్యాన్ని నిర్మించాలన్న ఆయన దార్శనికత ఆనాటి యువతలో అద్భుతమైన జాతీయవాదాన్ని రగిల్చింది.

తన చుట్టూ ఉన్న సామాన్య రైతులను, మావళీలను (పర్వత ప్రాంత వాసులు) ఒక అత్యంత క్రమశిక్షణ కలిగిన సైన్యంగా తీర్చిదిద్దాడు. కేవలం పదిహేనేళ్ల వయసులో తోరణ కోటను ఆక్రమించడం ద్వారా శివాజీ తన అజేయ ప్రస్థానాన్ని ప్రారంభించాడు. ఆ తర్వాత కొండనా, ప్రతాప్‌గఢ్, రాయ్‌గఢ్ లాంటి ఎన్నో అభేద్యమైన కోటలను తన వశం చేసుకున్నాడు. ఇది కేవలం భౌగోళిక ఆక్రమణ కాదు, శతాబ్దాలుగా అణచివేతకు గురవుతున్న ఒక సమాజం ఆత్మగౌరవంతో తలెత్తుకుని నిలబడిన చారిత్రక ఘట్టం.

గెరిల్లా యుద్ధ తంత్రం.. మొఘలుల పాలిట సింహస్వప్నం

శివాజీ సాధించిన విజయాల వెనుక అతిపెద్ద రహస్యం ఆయన యుద్ధ వ్యూహం. లక్షల సంఖ్యలో ఉన్న మొఘల్ సైన్యాన్ని, భారీ ఫిరంగులను ఎదురుగా నిలబడి ఢీకొట్టడం అసాధ్యమని ఆయనకు తెలుసు. అందుకే మహారాష్ట్రలోని దట్టమైన అడవులు, ఎత్తైన పర్వతాలను తన ఆయుధాలుగా మలచుకున్నాడు. దీనినే 'గనిమీ కావా' (Guerrilla Warfare) అంటారు. శత్రువు ఊహించని సమయంలో మెరుపు దాడి చేయడం, భారీ నష్టం కలిగించి వెంటనే అడవుల్లోకి మాయమవ్వడం ఈ వ్యూహం ప్రధాన ఉద్దేశం.

ఈ వ్యూహంతోనే బీజాపూర్ జనరల్ అఫ్జల్ ఖాన్‌ను అత్యంత చాకచక్యంగా మట్టుబెట్టాడు. అలాగే మొఘల్ సేనాని షాయిస్తా ఖాన్ శిబిరంపై అర్ధరాత్రి పూనేలో మెరుపు దాడి చేసి, అతడి వేళ్లు నరికి మొఘల్ సామ్రాజ్యానికి నిద్రలేకుండా చేశాడు. సూరత్ నగరాన్ని లూటీ చేసి మొఘలుల ఆర్థిక మూలాలపై భారీ దెబ్బ కొట్టాడు. ఔరంగజేబు లాంటి మహా చక్రవర్తి సైతం శివాజీ ఎత్తుగడల ముందు నిస్సహాయుడిగా మిగిలిపోయాడు. తన సైన్యానికి స్థానిక భౌగోళిక పరిస్థితులపై ఉన్న అవగాహనను వాడుకుని, ఒక చిన్న స్థానిక సైన్యం ప్రపంచంలోనే అత్యంత శక్తివంతమైన సామ్రాజ్యాన్ని ఎలా గడగడలాడించవచ్చో శివాజీ ప్రాక్టికల్ గా నిరూపించాడు.

అష్టప్రధాన్.. ఒక ఆధునిక పరిపాలనా వ్యవస్థకు పునాది

చరిత్రలో శివాజీని కేవలం ఒక యుద్ధ వీరుడిగా మాత్రమే చూస్తారు, కానీ ఆయనొక అత్యద్భుతమైన పరిపాలనాదక్షుడు. 1674లో రాయ్‌గఢ్ కోటలో ఛత్రపతిగా పట్టాభిషేకం చేసుకున్న తర్వాత, ఆయన రాజ్యంలో సుపరిపాలన (Good Governance) కోసం 'అష్టప్రధాన్' అనే ఎనిమిది మంది మంత్రుల మండలిని ఏర్పాటు చేశాడు. నేటి ఆధునిక క్యాబినెట్ వ్యవస్థకు ఇది సరిగ్గా సరిపోతుంది. పీష్వా (ప్రధాన మంత్రి), అమాత్య (ఆర్థిక మంత్రి), సేనాపతి, న్యాయాధీశ్ లాంటి పదవులతో పాలనను అత్యంత పారదర్శకంగా మార్చాడు.

రైతుల నుంచి నేరుగా శిస్తు వసూలు చేసే విధానాన్ని ప్రవేశపెట్టి, మధ్యవర్తుల దోపిడీని అరికట్టాడు. అలాగే, సైనికులకు భూములకు బదులుగా నగదు రూపంలో జీతాలు చెల్లించే ఆధునిక విధానాన్ని అమలు చేశాడు. మత సహనానికి పెద్దపీట వేశాడు, తన సైన్యంలో ఎంతోమంది నమ్మకమైన ముస్లిం అధికారులను నియమించుకున్నాడు. యుద్ధ సమయాల్లో మహిళలను, పవిత్ర గ్రంథాలను గౌరవించాలని సైన్యానికి కఠినమైన ఆదేశాలు జారీ చేశాడు. అన్నిటికంటే ముఖ్యంగా, సముద్ర తీర రక్షణ ప్రాముఖ్యతను గుర్తించి పటిష్టమైన నావికాదళాన్ని నిర్మించాడు. అందుకే ఆయనను 'భారత నావికాదళ పితామహుడు' (Father of the Indian Navy) అని సగర్వంగా పిలుస్తారు.

చీకటి రోజుల్లో పోరాట స్ఫూర్తి.. తారాబాయి నాయకత్వం

1680లో ఛత్రపతి శివాజీ మరణం తర్వాత, మరాఠా సామ్రాజ్యం అత్యంత క్లిష్ట పరిస్థితిని ఎదుర్కొంది. ఈ అవకాశాన్ని వాడుకుని మరాఠాలను శాశ్వతంగా తుడిచిపెట్టాలని ఔరంగజేబు స్వయంగా భారీ సైన్యంతో దక్కన్‌కు చేరుకున్నాడు. శివాజీ కుమారుడు శంభాజీని దారుణంగా హింసించి చంపేశాడు. ఆ తర్వాత వచ్చిన రాజారామ్ కూడా అనారోగ్యంతో మరణించాడు. మరాఠా సామ్రాజ్యం దాదాపు పతనమైపోయింది అనుకున్న దశలో, రాజారామ్ భార్య 'మహారాణి తారాబాయి' ఒక శక్తివంతమైన నాయకురాలిగా ముందుకొచ్చింది.

ఆమె స్వయంగా కత్తి పట్టి, ఏనుగు ఎక్కి మరాఠా సైన్యాన్ని ముందుకు నడిపించింది. ఔరంగజేబు దాడులను కేవలం సమర్థించుకోవడానికే పరిమితం కాకుండా, మొఘల్ భూభాగాలపైకి వెళ్లి దాడులు చేసేలా తన సైనికుల్లో స్ఫూర్తి నింపింది. దాదాపు 27 సంవత్సరాల పాటు సాగిన ఈ సుదీర్ఘ దక్కన్ యుద్ధం, మొఘల్ సైన్యాన్ని ఆర్థికంగా, మానసికంగా పూర్తిగా నిర్వీర్యం చేసింది. ఒక సామ్రాజ్యం శక్తి ఒక వ్యక్తిలో కాకుండా, ప్రజల జాతీయ భావనలో ఉంటే.. శత్రువు ఎంత బలవంతుడైనా ఓడిపోక తప్పదని ఈ 27 ఏళ్ల సుదీర్ఘ పోరాటం స్పష్టం చేసింది. 1707లో ఔరంగజేబు మరణంతో మరాఠాలు మళ్లీ పుంజుకున్నారు.

పీష్వాల యుగం.. అధికార కేంద్రం మార్పు

ఔరంగజేబు మరణం తర్వాత మొఘల్ జైలు నుంచి విడుదలైన షాహు (శివాజీ మనవడు), మరాఠా సింహాసనాన్ని అధిష్టించాడు. అయితే ఆయన పాలనా కాలంలో అధికార కేంద్రం నెమ్మదిగా ఛత్రపతి నుంచి పీష్వా (ప్రధాన మంత్రి) చేతుల్లోకి మారింది. బాలాజీ విశ్వనాథ్ పీష్వాగా బాధ్యతలు చేపట్టిన తర్వాత, మరాఠా సామ్రాజ్య స్వరూపమే మారిపోయింది. ఆయన అద్భుతమైన దౌత్య నీతితో, మొఘల్ చక్రవర్తుల అంతర్గత కలహాలను వాడుకుని దక్కన్ ప్రాంతంపై మరాఠాలకు పన్నులు (చౌత్, సర్దేశ్‌ముఖి) వసూలు చేసుకునే చట్టబద్ధమైన హక్కును సాధించాడు.

దీని ద్వారా మరాఠాలు మొఘల్ సామ్రాజ్యానికి కేవలం శత్రువులు మాత్రమే కాదు, అధికారికంగా పన్ను వసూలు చేసే స్థాయికి ఎదిగారు. బాలాజీ విశ్వనాథ్ తీసుకున్న ఈ దౌత్యపరమైన విజయాలు, భవిష్యత్తులో మరాఠా సామ్రాజ్యం అఖండ భారతమంతా విస్తరించడానికి పక్కా పునాది వేశాయి. ఇక్కడి నుంచే మరాఠా చరిత్రలో పీష్వాల స్వర్ణయుగం ప్రారంభమైంది.

బాజీరావు I.. అజేయమైన సైనిక పరాక్రమం

బాలాజీ విశ్వనాథ్ మరణం తర్వాత ఆయన కుమారుడు, కేవలం 20 ఏళ్ల వయసున్న ఒక యువకుడు పీష్వాగా బాధ్యతలు చేపట్టాడు. అతడే చరిత్రలో ఎన్నడూ ఓటమి ఎరుగని మహా వీరుడు 'ఒకటో బాజీరావు' (Baji Rao I). మరాఠా సైన్యం కేవలం మహారాష్ట్రకే పరిమితం కాకూడదని, ఉత్తర భారతదేశంపై దండెత్తి మొఘల్ సామ్రాజ్యాన్ని కూల్చాలని ఆయన నిర్ణయించాడు. "కుళ్లిపోతున్న చెట్టు మొదలుపై కొడితే, కొమ్మలు వాటంతట అవే రాలిపోతాయి" అన్నది బాజీరావు సిద్ధాంతం.

ఆయన కాలంలో మరాఠా అశ్విక దళం వాయువేగంతో ప్రయాణించి మెరుపు దాడులు చేయడంలో ప్రపంచంలోనే అత్యుత్తమ దళంగా పేరుగాంచింది. గుజరాత్, మాల్వా, రాజ్‌పుతానా లాంటి సువిశాల భూభాగాలను మరాఠా సామ్రాజ్యంలో కలిపాడు. నిజాం-ఉల్-ముల్క్ లాంటి అత్యంత చాకచక్యం గల మొఘల్ సేనాధిపతిని సైతం పాల్ఖేడ్ యుద్ధంలో (Battle of Palkhed) అద్భుతమైన వ్యూహంతో మట్టికరిపించాడు. బాజీరావు తన 20 ఏళ్ల సైనిక ప్రస్థానంలో చేసిన 41 యుద్ధాల్లో ఒక్కటి కూడా ఓడిపోలేదు. ఆయన పరాక్రమం దెబ్బకు మరాఠా జెండా ఢిల్లీ పొలిమేరల వరకు రెపరెపలాడింది.

బాలాజీ బాజీరావు.. సామ్రాజ్య భౌగోళిక శిఖరాగ్రం

బాజీరావు మరణానంతరం ఆయన కుమారుడు బాలాజీ బాజీరావు (నానా సాహెబ్) పీష్వాగా వచ్చాడు. ఆయన కాలంలో మరాఠా సామ్రాజ్యం భౌగోళికంగా తన అత్యున్నత శిఖరానికి చేరుకుంది. అటక్ (ప్రస్తుత పాకిస్తాన్) నుంచి కటక్ (ఒడిశా) వరకు, దక్షిణాన మధురై నుంచి ఉత్తరాన పంజాబ్ వరకు మరాఠా సైన్యాలదే ఆధిపత్యం. ఢిల్లీలోని మొఘల్ చక్రవర్తి కేవలం నామమాత్రపు పాలకుడిగా మిగిలిపోయాడు. ఢిల్లీని రక్షించే బాధ్యత సైతం మరాఠాల చేతుల్లోకే వచ్చింది.

అయితే, సామ్రాజ్యం విస్తరిస్తున్న కొద్దీ పీష్వాలు ఒక వినూత్నమైన పరిపాలనా విధానాన్ని ఎంచుకున్నారు. అదే 'మరాఠా సమాఖ్య' (Maratha Confederacy). కేంద్రం నుంచి (పూణే) ఇంత పెద్ద దేశాన్ని పాలించడం కష్టమని గ్రహించి, అధికారాలను వివిధ ప్రాంతీయ నాయకులకు వికేంద్రీకరించారు. గ్వాలియర్‌లో సింధియాలు, ఇండోర్‌లో హోల్కర్లు, బరోడాలో గైక్వాడ్‌లు, నాగ్‌పూర్‌లో భోంస్లేలు తమ తమ ప్రాంతాల్లో స్వతంత్రంగా వ్యవహరిస్తూనే, పీష్వాకు విధేయులుగా ఉండేలా ఒక బలమైన పొత్తును నిర్మించారు. ఈ వికేంద్రీకరణ ఆనాటి పరిస్థితులకు అత్యద్భుతంగా పనిచేసింది.

చౌత్, సర్దేశ్‌ముఖి.. ఆర్థిక మరియు రాజకీయ వ్యూహాలు

మరాఠా సామ్రాజ్య విస్తరణ కేవలం సైనిక దాడుల ద్వారానే జరగలేదు, వారి అద్భుతమైన ఆర్థిక విధానాలు కూడా ఒక కారణం. వారు జయించిన లేదా తమ రక్షణ కింద ఉన్న ప్రాంతాల నుంచి 'చౌత్' (ఆదాయంలో నాలుగో వంతు), 'సర్దేశ్‌ముఖి' (అదనంగా 10 శాతం) అనే పన్నులను వసూలు చేసేవారు. దీనికి బదులుగా ఆయా ప్రాంతాలకు భద్రత కల్పించేవారు.

ఈ పన్నుల ద్వారా వచ్చిన అపారమైన సంపద పూణే నగరానికి చేరుకుని, ఆ నగరాన్ని ఒక మహా వాణిజ్య, సాంస్కృతిక కేంద్రంగా మార్చేసింది. పీష్వాలు కళలను, సాహిత్యాన్ని, ఆర్కిటెక్చర్‌ను విపరీతంగా ప్రోత్సహించారు. శనివార్ వాడ (Shaniwar Wada) లాంటి అద్భుతమైన కట్టడాలు నిర్మించారు. కాశీ, ఉజ్జయిని లాంటి ఎన్నో పవిత్ర పుణ్యక్షేత్రాల్లో దెబ్బతిన్న హిందూ దేవాలయాలను పునర్నిర్మించి సాంస్కృతిక పునరుజ్జీవనానికి ఊపిరి పోశారు.

మూడో పానిపట్ యుద్ధం.. ఒక వ్యూహాత్మక కుదుపు

అంతా సాఫీగా సాగుతున్న సమయంలో మరాఠా చరిత్రలో ఒక చీకటి అధ్యాయం ఎదురైంది. 1761లో ఆఫ్ఘన్ పాలకుడు అహ్మద్ షా అబ్దాలీతో జరిగిన మూడో పానిపట్ యుద్ధం (Third Battle of Panipat) మరాఠాలకు కోలుకోలేని దెబ్బ కొట్టింది. ఈ యుద్ధంలో ఉత్తర భారతదేశ స్థానిక పాలకుల మద్దతు కూడగట్టడంలో మరాఠాలు విఫలమవడం వల్ల, దాదాపు లక్ష మందికి పైగా సైనికులను, ఎంతోమంది ప్రతిభావంతులైన కమాండర్లను కోల్పోయారు.

కానీ, మరాఠాల పోరాట పటిమ ఎంత గొప్పదంటే, ఆ భయంకరమైన ఓటమి నుంచి కూడా కేవలం పదేళ్ల వ్యవధిలో మహారావ్ సింధియా లాంటి దార్శనికుల నాయకత్వంలో మళ్లీ పుంజుకున్నారు. తిరిగి ఢిల్లీ పీఠాన్ని తమ అధీనంలోకి తెచ్చుకున్నారు. బ్రిటిష్ వారు భారత ఉపఖండాన్ని ఆక్రమించడానికి ముందు, వారికి ఎదురైన ఏకైక మరియు అత్యంత బలమైన స్వదేశీ శక్తి మరాఠాలే కావడం గమనార్హం.

చరిత్ర వదిలిన శాశ్వత వారసత్వం..  

మరాఠాల చరిత్రను కేవలం మొఘలుల పతనం కోణంలో చూస్తే అది అసంపూర్ణమే అవుతుంది. ఒక ప్రాంతీయ సమూహం పర్వతాల నుంచి కిందకు దిగి, వందల ఏళ్ల పాటు దేశాన్ని ఏలిన విదేశీ ఆక్రమణదారుల మూలాలను పెకిలించి వేయడం అనేది మానవ ఆత్మవిశ్వాసానికి, జాతీయవాదానికి ఒక సజీవ సాక్ష్యం. ఛత్రపతి శివాజీ ప్రవేశపెట్టిన నావికా దళం, గెరిల్లా వ్యూహాలు, అష్టప్రధాన్ వ్యవస్థ నేటి ఆధునిక మిలిటరీ, పరిపాలనా వ్యూహాలకు పక్కా బ్లూప్రింట్ అందించాయి.

నా అంచనా ఏమిటంటే.. అధికార వికేంద్రీకరణ (Decentralization of Power), స్థానిక భౌగోళిక పరిస్థితులను తమకు అనుకూలంగా మలచుకోవడం అనే రెండు సూత్రాలే మరాఠాలను ఒక అజేయమైన శక్తిగా మార్చాయి. నేటి ఆధునిక కార్పొరేట్ సంస్థలు, ప్రభుత్వాలు కూడా అంతర్గత నాయకత్వాన్ని ఎలా డెవలప్ చేయాలి, కింది స్థాయిలో నిర్ణయాలు తీసుకునే స్వేచ్ఛను ఎలా ఇవ్వాలి అనే విషయాలను పీష్వాల 'సమాఖ్య వ్యవస్థ' నుంచి స్పష్టంగా నేర్చుకోవచ్చు. ఛత్రపతి శివాజీ కలగన్న స్వరాజ్య కాంక్ష, పీష్వాల కాలంలో అఖండ భారతావనిని దాటి జాతీయ సమగ్రతకు అసలైన నిర్వచనంగా నిలిచిపోయింది. మరాఠాల రక్తం చిందించిన పోరాటాలు లేకపోతే, బహుశా నేటి ఆధునిక భారతదేశ రాజకీయ భౌగోళిక ముఖచిత్రం పూర్తిగా భిన్నంగా ఉండేదనడంలో ఎలాంటి అతిశయోక్తి లేదు.

Also Read:

Mughal vs Sikh conflicts | సిక్కుల నెత్తుటి చరిత్ర: మొఘల్స్ పతనానికి దారితీసిన గురువుల త్యాగాలు
మొఘల్ పరిపాలనా వ్యవస్థ: మన్సబ్దారీ, జాగీర్దారీ విధానాలు ఏం చెబుతున్నాయి? | Mughal Administration
Aurangzeb History | షాజహాన్‌ను బంధించి సింహాసనం ఎక్కిన ఔరంగజేబు: నెత్తుటి చరిత్ర వెనుక దాగిన నిజాలు
షాజహాన్ వాస్తుశిల్ప స్వర్ణయుగం: తాజ్ మహల్, ఎర్రకోట నిర్మాణాల వెనుక ఉన్న ఇంజనీరింగ్ అద్భుతాలు!
జహంగీర్, నూర్ జహాన్: మొఘల్ సామ్రాజ్యాన్ని శాసించిన మొట్టమొదటి 'Power Couple' అసలు చరిత్ర!
అక్బర్ ద గ్రేట్ చరిత్ర: మొఘల్ సామ్రాజ్య విస్తరణ, పరిపాలనా సంస్కరణల వెనుక ఆసక్తికర నిజాలు!
రాజ్యం లేని సంచారి నుంచి మహా సామ్రాజ్య నిర్మాతగా.. బాబర్ అసాధారణ చారిత్రక ప్రస్థానం!
తైమూర్ ఎవరు? జననం, మతం, వారసులు - భారత్‌పై దండయాత్ర పూర్తి కథ
మహమ్మద్ బిన్ తుగ్లక్: దార్శనికుడా లేక పిచ్చివాడా? ఢిల్లీ సుల్తానేట్ చరిత్రలో వివాదాస్పద పాలకుడి అసలు కథ