పద్దెనిమిదవ శతాబ్దపు చివరి భాగంలో, ప్లాసీ మరియు బక్సార్ విజయాలతో ఊగిపోతున్న బ్రిటిష్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీకి దక్షిణ భారతదేశంలో ఒక ఊహించని అడ్డంకి ఎదురైంది. అదే హైదర్ అలీ, ఆయన కుమారుడు టిప్పు సుల్తాన్ ల నాయకత్వంలోని మైసూర్ రాజ్యం (Mysore Kingdom). ఆధునిక సైనిక వ్యూహాలు, ప్రపంచంలోనే మొట్టమొదటి ఇనుప కేసింగ్ రాకెట్లను ఆవిష్కరించి సుమారు నాలుగు దశాబ్దాల పాటు బ్రిటిష్ సామ్రాజ్యవాదాన్ని ముప్పుతిప్పలు పెట్టిన చారిత్రక ఘట్టాలే ఆంగ్లో-మైసూర్ యుద్ధాలు. ఒక ప్రాంతీయ శక్తి అంతర్జాతీయ స్థాయి టెక్నాలజీని అందిపుచ్చుకుని వలసవాదులకు ఎలా సింహస్వప్నంగా మారిందో ఈ నెత్తుటి చరిత్ర మనకు స్పష్టం చేస్తుంది.
[FEATURED_IMAGE]బ్రిటీష్ సామ్రాజ్యవాదానికి అతిపెద్ద సవాలు
భారతదేశాన్ని ఆక్రమించే క్రమంలో బ్రిటిష్ వారు బెంగాల్ను సులువుగానే తమ గుప్పిట్లోకి తెచ్చుకున్నారు. కానీ దక్షిణ భారతదేశంలో మాత్రం వారికి పరిస్థితులు ఏమాత్రం అనుకూలించలేదు. మరాఠాలు, హైదరాబాద్ నిజాం, మరియు మైసూర్ రాజ్యం మధ్య ఉన్న త్రైపాక్షిక ఆధిపత్య పోరును వాడుకుని బలపడాలని ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ భావించింది.
కానీ మైసూర్ రాజ్యంలో హైదర్ అలీ అధికారంలోకి రావడం వారి లెక్కలన్నింటినీ తలకిందులు చేసింది. వడయార్ రాజవంశం కింద ఒక సాధారణ సైనికుడిగా తన ప్రస్థానాన్ని ప్రారంభించిన హైదర్ అలీ, తన అసాధారణ సైనిక ప్రతిభతో మైసూర్ రాజ్యానికి సర్వాధికారిగా ఎదిగాడు. ఆయన కేవలం ఒక వీరుడు మాత్రమే కాదు, అత్యంత పదునైన భౌగోళిక రాజకీయ వ్యూహకర్త.
ఫ్రెంచ్ వారితో మైత్రి.. సైనిక ఆధునికీకరణ
బ్రిటిష్ వారి విస్తరణను అడ్డుకోవాలంటే సాంప్రదాయ ఆయుధాలు సరిపోవని హైదర్ అలీ ముందే గ్రహించాడు. అందుకే ఫ్రెంచ్ వారి సహాయంతో తన సైన్యాన్ని పూర్తి స్థాయిలో ఆధునికీకరించాడు. దిండిగల్లో ఒక ఆధునిక ఆయుధ కర్మాగారాన్ని స్థాపించి, యూరోపియన్ తరహాలో తన సైనికులకు కఠినమైన శిక్షణ ఇప్పించాడు.
ఫ్రెంచ్ వారితో హైదర్ అలీకి పెరుగుతున్న సాన్నిహిత్యం బ్రిటిష్ వారికి కంటిమీద కునుకు లేకుండా చేసింది. భారతదేశంలో ఫ్రెంచ్ వారి ఉనికిని శాశ్వతంగా తుడిచిపెట్టాలని చూస్తున్న బ్రిటిష్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీకి, మైసూర్ రాజ్యం ఒక అతిపెద్ద ముప్పుగా పరిణమించింది. ఇదే మొదటి ఆంగ్లో-మైసూర్ యుద్ధానికి (1767–1769) దారితీసింది.
మొదటి, రెండవ మైసూరు యుద్ధాలు: ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీకి వణుకు
మొదటి మైసూర్ యుద్ధంలో బ్రిటిష్ వారు మరాఠాలు మరియు నిజాంను తమ వైపు తిప్పుకుని హైదర్ అలీపై దాడికి దిగారు. కానీ హైదర్ అలీ తన అద్భుతమైన దౌత్యంతో నిజాంను, మరాఠాలను బ్రిటిష్ వారికి దూరం చేశాడు. తన అశ్వికదళంతో మెరుపు దాడులు చేస్తూ ఏకంగా బ్రిటిష్ వారి మద్రాసు కోట (Fort St. George) వరకు దూసుకువెళ్లాడు.
ప్రాణభయంతో వణికిపోయిన బ్రిటిష్ అధికారులు హైదర్ అలీ అడిగిన షరతులన్నింటికీ తలొగ్గి 1769లో 'మద్రాసు ఒప్పందం' (Treaty of Madras) చేసుకున్నారు. ఒక భారతీయ పాలకుడు బ్రిటిష్ వారిని ఓడించి, తన నిబంధనల ప్రకారం ఒప్పందం చేయించుకోవడం చరిత్రలో అదే తొలిసారి. అయితే, మరాఠాలు తనపై దాడి చేసినప్పుడు ఒప్పందం ప్రకారం బ్రిటిష్ వారు సహాయం చేయకపోవడంతో హైదర్ అలీ వారిపై తీవ్ర ఆగ్రహంతో రగిలిపోయాడు.
రెండవ యుద్ధం.. టిప్పు సుల్తాన్ రంగప్రవేశం
బ్రిటిష్ వారి నమ్మకద్రోహానికి ప్రతీకారంగా 1780లో రెండవ ఆంగ్లో-మైసూర్ యుద్ధం ప్రారంభమైంది. ఈ యుద్ధంలో పాలిలూర్ (Battle of Pollilur) వద్ద జరిగిన పోరాటం బ్రిటిష్ మిలిటరీ చరిత్రలోనే ఒక అతిపెద్ద మచ్చగా మిగిలిపోయింది. హైదర్ అలీ కుమారుడైన యువరాజు టిప్పు సుల్తాన్ నాయకత్వంలోని మైసూర్ సైన్యం, కల్నల్ బైలీ నేతృత్వంలోని బ్రిటిష్ దళాలను ఊచకోత కోసింది.
అయితే, 1782లో హైదర్ అలీ క్యాన్సర్ వ్యాధితో అకస్మాత్తుగా మరణించాడు. తండ్రి మరణించినా ఏమాత్రం బెదరకుండా టిప్పు సుల్తాన్ యుద్ధాన్ని కొనసాగించాడు. చివరకు ఇరువర్గాలు ఆర్థికంగా, సైనికంగా అలిసిపోవడంతో 1784లో 'మంగళూరు ఒప్పందం'తో ఈ రెండవ యుద్ధం ముగిసింది.
సాంకేతిక విప్లవం: మైసూరియన్ రాకెట్ల ఆవిర్భావం
మైసూర్ యుద్ధాల గురించి మాట్లాడుకునేటప్పుడు కచ్చితంగా ప్రస్తావించాల్సిన అంశం వారు ఉపయోగించిన 'మైసూరియన్ రాకెట్లు' (Mysorean Rockets). అప్పటివరకు ప్రపంచంలో వెదురు బొంగులతో చేసిన సాధారణ రాకెట్లను మాత్రమే వాడేవారు. కానీ హైదర్ అలీ, టిప్పు సుల్తాన్ లు ప్రపంచంలోనే మొట్టమొదటిసారిగా ఇనుప కేసింగ్ (Iron Casing) తో చేసిన అధునాతన రాకెట్లను యుద్ధభూమిలో ప్రయోగించారు.
ఇనుప గొట్టాల్లో గన్పౌడర్ నింపడం వల్ల ఈ రాకెట్లు సుమారు రెండు కిలోమీటర్ల దూరం వరకు అత్యంత కచ్చితత్వంతో దూసుకువెళ్లేవి. పాలిలూర్ యుద్ధంలో వందలాది రాకెట్లు ఒకేసారి ఆకాశం నుంచి నిప్పుల వానలా కురవడంతో బ్రిటిష్ సైనికులు ప్రాణభయంతో పరుగులు తీశారు. ఈ రాకెట్ టెక్నాలజీయే భవిష్యత్తులో బ్రిటిష్ శాస్త్రవేత్త విలియం కాంగ్రీవ్ కు ఆధునిక రాకెట్ల తయారీకి స్ఫూర్తినిచ్చింది. నేటి నాసా (NASA) కూడా ఈ మైసూర్ రాకెట్ల సాంకేతికతను అధికారికంగా గుర్తించింది.
టిప్పు సుల్తాన్.. మైసూర్ టైగర్ ప్రస్థానం
తండ్రి నుంచి సామ్రాజ్యాన్నే కాకుండా, బ్రిటిష్ వారిపై పోరాడే స్ఫూర్తిని కూడా పుణికిపుచ్చుకున్నాడు టిప్పు సుల్తాన్. ఆయన కేవలం ఒక యోధుడు మాత్రమే కాదు, అత్యంత దార్శనికత ఉన్న పాలకుడు మరియు విద్యావంతుడు. తనను తాను 'సిటిజన్ టిప్పు' గా పిలుచుకుంటూ ఫ్రెంచ్ విప్లవ భావజాలాన్ని (Jacobin Club) ఆయన ఎంతగానో ఆకర్షితుడయ్యాడు.
ఆర్థికంగా మైసూర్ రాజ్యాన్ని బలోపేతం చేయడానికి పట్టు పరిశ్రమను (Sericulture) విరివిగా ప్రోత్సహించాడు. వ్యవసాయ రంగంలో కొత్త విధానాలను ప్రవేశపెట్టాడు. విదేశీ వాణిజ్యం కోసం అరేబియా సముద్ర తీరంలో పటిష్టమైన నావికాదళాన్ని నిర్మించాడు. ఈ ఆర్థిక స్వావలంబనే ఆయనను బ్రిటిష్ వారికి మరింత ప్రమాదకరమైన శత్రువుగా మార్చింది.
మూడవ మైసూరు యుద్ధం: మిత్రుల వెన్నుపోటు
టిప్పు సుల్తాన్ స్వతంత్ర విదేశాంగ విధానం, ట్రావెన్కోర్ రాజ్యంపై ఆయన చేసిన దాడి మూడవ ఆంగ్లో-మైసూర్ యుద్ధానికి (1789–1792) దారితీశాయి. అప్పటి బ్రిటిష్ గవర్నర్ జనరల్ లార్డ్ కార్న్వాలిస్ ఒక భయంకరమైన కుట్ర పన్నాడు. టిప్పు సుల్తాన్ను ఒంటరిని చేయడానికి మరాఠాలను, హైదరాబాద్ నిజాంను తమతో కలుపుకుని ఒక మహా కూటమిని ఏర్పాటు చేశాడు.
నలువైపుల నుంచి శత్రు సైన్యాలు శ్రీరంగపట్నాన్ని ముట్టడించడంతో టిప్పు సుల్తాన్ తీవ్రంగా నష్టపోయాడు. ప్రాణనష్టాన్ని నివారించడానికి 1792లో అత్యంత అవమానకరమైన 'శ్రీరంగపట్నం ఒప్పందం' (Treaty of Srirangapatna) పై సంతకం చేయాల్సి వచ్చింది. ఈ ఒప్పందం ప్రకారం తన రాజ్యంలో సగ భాగాన్ని బ్రిటిష్, నిజాం, మరాఠాలకు పంచి ఇవ్వడంతో పాటు, తన ఇద్దరు చిన్న కుమారులను బ్రిటిష్ వారికి కుదువగా (Hostages) అప్పగించాల్సి వచ్చింది.
శ్రీరంగపట్నం పతనం: నాలుగవ మైసూరు యుద్ధం
తన పిల్లలను విడిపించుకున్న తర్వాత టిప్పు సుల్తాన్ మరింత కసితో రగిలిపోయాడు. బ్రిటిష్ వారిని భారతదేశం నుంచి తరిమికొట్టడానికి ఆఫ్ఘనిస్తాన్, పర్షియా, ఆటోమన్ సామ్రాజ్యం, మరియు ఫ్రెంచ్ పాలకుడు నెపోలియన్ బోనపార్టేలకు రహస్య లేఖలు పంపాడు. ఈ అంతర్జాతీయ దౌత్యం గురించి తెలుసుకున్న బ్రిటిష్ గవర్నర్ జనరల్ లార్డ్ వెల్లెస్లీ తీవ్ర భయాందోళనకు గురయ్యాడు.
వెంటనే టిప్పు సుల్తాన్ ను అంతం చేయాలని నిర్ణయించుకుని, 1799లో నాలుగవ ఆంగ్లో-మైసూర్ యుద్ధాన్ని ప్రకటించాడు. ఈసారి కూడా నిజాం, మరాఠాల సహకారంతో శ్రీరంగపట్నం కోటపై బ్రిటిష్ దళాలు విరుచుకుపడ్డాయి. ఆర్థర్ వెల్లెస్లీ (భవిష్యత్తులో నెపోలియన్ ను ఓడించిన డ్యూక్ ఆఫ్ వెల్లింగ్టన్) నాయకత్వంలోని సైన్యం కోట గోడలను బద్దలు కొట్టింది.
మీర్ సాధిక్ ద్రోహం.. రాలిన మైసూర్ టైగర్
బ్రిటిష్ సైన్యం కోటలోకి ప్రవేశించడానికి టిప్పు సుల్తాన్ ఆస్థానంలోని ప్రధాన మంత్రి మీర్ సాధిక్ చేసిన ద్రోహమే ప్రధాన కారణం. తన సైనికులకు జీతాలు ఇస్తానని నెపంతో వారిని కోట గోడల మీది నుంచి కిందికి రప్పించి శత్రువులకు దారి ఇచ్చాడు మీర్ సాధిక్. తన సొంత మనుషులే వెన్నుపోటు పొడిచినా టిప్పు సుల్తాన్ ఏమాత్రం భయపడలేదు.
బ్రిటిష్ వారికి లొంగిపోయి బానిసలా బతకడం కంటే, యుద్ధభూమిలో ఒక వీరుడిలా మరణించడమే మేలని ఆయన భావించాడు. తన చేతిలో కత్తి పట్టి సామాన్య సైనికుడిలా బ్రిటిష్ వారితో పోరాడుతూ 1799 మే 4న శ్రీరంగపట్నం కోట ద్వారం వద్ద తన ప్రాణాలను అర్పించాడు. ఆయన మృతదేహాన్ని చూసిన బ్రిటిష్ జనరల్ జనరల్ హారిస్, "ఇక భారతదేశం మాదే" అని సగర్వంగా ప్రకటించాడు.
చరిత్ర నేర్పే పాఠం: భౌగోళిక రాజకీయాల విశ్లేషణ
దక్షిణ భారతదేశంలోని మరాఠాలు, హైదరాబాద్ నిజాం, మైసూర్ రాజ్యం ఒకటై ఉంటే బ్రిటిష్ వారు ఎప్పుడో సముద్రంలో కలిసిపోయేవారు. కానీ వారి మధ్య ఉన్న అంతర్గత ఆధిపత్య పోరును బ్రిటిష్ వారు అత్యంత చాకచక్యంగా వాడుకున్నారు. శత్రువు బయట ఉన్నంత వరకు ఏ దేశానికీ ప్రమాదం లేదు, కానీ ఆ శత్రువు మన పక్కన ఉన్న వారితోనే చేతులు కలిపితే ఎలాంటి టెక్నాలజీ అయినా పనికిరాకుండా పోతుంది.
ఆధునిక టెక్నాలజీ ముఖ్యం: మైసూర్ రాకెట్లు బ్రిటిష్ వారిని వణికించినట్లు, నేటి దేశాలు కూడా ఆర్టిఫిషియల్ ఇంటెలిజెన్స్, డ్రోన్ టెక్నాలజీల్లో పెట్టుబడులు పెట్టాలి.
దౌత్యపరమైన వ్యూహాలు: కేవలం ఆయుధాలు ఉంటే సరిపోదు, ఇరుగుపొరుగు దేశాలతో బలమైన దౌత్య సంబంధాలు లేకపోతే టిప్పు సుల్తాన్కు పట్టిన గతే పడుతుంది.
అంతర్గత ఐకమత్యం: మీర్ సాధిక్ లాంటి ద్రోహులు వ్యవస్థ లోపల ఉంటే, కోట గోడలు ఎంత బలంగా ఉన్నా ప్రయోజనం శూన్యం.
ఈ రోజు మనం చూస్తున్న గ్లోబల్ పాలిటిక్స్కు మైసూర్ యుద్ధాల చరిత్ర ఒక పక్కా కేస్ స్టడీ. విదేశీ పెట్టుబడులు, అంతర్జాతీయ పొత్తుల ముసుగులో వచ్చే నయా వలసవాదాన్ని (Neo-colonialism) ఎదుర్కోవాలంటే, ఒక జాతిగా మనం సాంకేతికంగా బలంగా ఉండటంతో పాటు సామాజికంగా ఐకమత్యంతో ఉండటం అత్యంత అవసరం. టిప్పు సుల్తాన్ కత్తి నేడు లండన్ మ్యూజియంలో ఉండొచ్చు, కానీ ఆయన చూపించిన పోరాట స్ఫూర్తి భారతీయ చరిత్రలో ఎప్పటికీ ఒక జ్వలించే అగ్నిపర్వతమే.
Also Read:
బక్సార్ యుద్ధం: ప్లాసీ కాదు, బ్రిటిష్ వారు భారతదేశాన్ని నిజంగా ఆక్రమించిన అసలు యుద్ధం ఇదే!ప్లాసీ యుద్ధం: భారతదేశ తలరాతను మార్చిన రాబర్ట్ క్లైవ్ చీకటి కుట్ర (Battle of Plassey)
Vasco da Gama journey : ఆసియా చరిత్రను మార్చేసిన సాహసోపేత ప్రయాణం వెనుక దాగివున్న అసలు కథ!
యూరోపియన్ల ఆధిపత్య పోరు: బ్రిటిష్ East India Company భారతదేశాన్ని ఎలా ఆక్రమించిందో తెలుసా?
మరాఠా సామ్రాజ్య వైభవం: ఛత్రపతి శివాజీ నుంచి పీష్వాల వరకు మొఘలులను వణికించిన చరిత్ర!
Mughal vs Sikh conflicts | సిక్కుల నెత్తుటి చరిత్ర: మొఘల్స్ పతనానికి దారితీసిన గురువుల త్యాగాలు
మొఘల్ పరిపాలనా వ్యవస్థ: మన్సబ్దారీ, జాగీర్దారీ విధానాలు ఏం చెబుతున్నాయి? | Mughal Administration
Aurangzeb History | షాజహాన్ను బంధించి సింహాసనం ఎక్కిన ఔరంగజేబు: నెత్తుటి చరిత్ర వెనుక దాగిన నిజాలు
