1498లో కాలికట్ తీరంలో వాస్కోడిగామా అడుగుపెట్టిన క్షణం.. కేవలం ఒక కొత్త సముద్ర మార్గానికి మాత్రమే కాదు, వందల ఏళ్ల భారతీయ భవిష్యత్తును మార్చేయబోయే ఒక మహా సామ్రాజ్యవాద క్రీడకు నాంది పలికింది. మిరియాలు, సుగంధ ద్రవ్యాల కోసం మొదలైన ఒక సాధారణ వర్తకపు అన్వేషణ, యూరప్ లోని నాలుగు అగ్ర దేశాల (పోర్చుగీస్, డచ్, ఫ్రెంచ్, బ్రిటిష్) మధ్య ఒక భయంకరమైన ఆధిపత్య పోరుగా ఎలా మారింది? ప్రపంచ ఆర్థిక వ్యవస్థను శతాబ్దాల పాటు శాసించిన మన దేశం, కేవలం ఒక విదేశీ కార్పొరేట్ కంపెనీ చేతిలో ఎలా బందీ అయిందో తెలుసుకోవడం నేటి ఆధునిక భౌగోళిక రాజకీయాలను (Geopolitics) అర్థం చేసుకోవడానికి అత్యంత కీలకం.
[FEATURED_IMAGE]కాన్స్టాంటినోపుల్ పతనం.. సముద్ర మార్గాల అన్వేషణకు నాంది
పదిహేనవ శతాబ్దానికి ముందు, భారతదేశం నుంచి సుగంధ ద్రవ్యాలు, పట్టు వస్త్రాలు యూరప్ కు వెళ్లాలంటే ఒకే ఒక ప్రధాన మార్గం ఉండేది. అదే కాన్స్టాంటినోపుల్ (నేటి ఇస్తాంబుల్) గుండా సాగే భూమార్గం. అరబ్ వర్తకులు భారతదేశం నుంచి వస్తువులను కొనుగోలు చేసి, ఈ మార్గం గుండా వెనీషియన్ (ఇటలీ) వ్యాపారులకు అమ్మేవారు. అక్కడి నుంచి అవి యూరప్ అంతటా అత్యంత అధిక ధరలకు అమ్ముడయ్యేవి. ముఖ్యంగా చలికాలంలో మాంసాన్ని నిల్వ ఉంచుకోవడానికి యూరోపియన్లకు భారతీయ మిరియాలు ప్రాణాధారంగా మారాయి.
కానీ, 1453లో ఆటోమన్ టర్క్లు కాన్స్టాంటినోపుల్ నగరాన్ని ఆక్రమించుకోవడంతో ఈ వాణిజ్య మార్గం పూర్తిగా మూసుకుపోయింది. అరబ్బులు మరియు ఇటాలియన్ల గుత్తాధిపత్యాన్ని బద్దలు కొట్టి, భారతదేశానికి నేరుగా సముద్ర మార్గాన్ని కనుక్కోవాలన్న కసి యూరోపియన్ దేశాల్లో మొదలైంది. స్పెయిన్, పోర్చుగల్ దేశాలు సముద్ర అన్వేషణలకు భారీగా నిధులు సమకూర్చాయి. అలా ఆఫ్రికా ఖండాన్ని చుట్టుకుని, కేప్ ఆఫ్ గుడ్ హోప్ మీదుగా 1498లో వాస్కోడిగామా భారతదేశంలోని మలబార్ తీరానికి చేరుకున్నాడు. ఆయన తన మొదటి ప్రయాణంలో తీసుకువెళ్లిన సుగంధ ద్రవ్యాలు, ఆయన ప్రయాణ ఖర్చుల కంటే అరవై రెట్లు ఎక్కువ లాభాన్ని యూరప్ లో తెచ్చిపెట్టాయి. ఈ అద్భుతమైన లాభాలే మిగతా యూరోపియన్ దేశాల కళ్లను భారతదేశం వైపు తిప్పేలా చేశాయి.
పోర్చుగీసు ఆధిపత్యం.. 'కార్టాజ్' వ్యవస్థతో సముద్రంపై పట్టు
భారతదేశానికి సముద్ర మార్గాన్ని కనుగొన్న మొదటి దేశంగా పోర్చుగీసు వారు సుమారు వంద సంవత్సరాల పాటు అరేబియా సముద్రంపై తిరుగులేని గుత్తాధిపత్యాన్ని చెలాయించారు. ఫ్రాన్సిస్కో డి అల్మీడా అనే పోర్చుగీసు గవర్నర్ 'బ్లూ వాటర్ పాలసీ' (Blue Water Policy) ని ప్రవేశపెట్టాడు. భూమిపై రాజ్యాలను ఆక్రమించడం కంటే, సముద్ర మార్గాలపై పూర్తి పట్టు సాధిస్తే వాణిజ్యం మొత్తం తమ గుప్పిట్లోనే ఉంటుందని ఆయన వ్యూహం.
ఆ తర్వాత వచ్చిన అల్ఫోన్సో డి ఆల్బుకర్క్ పోర్చుగీసు స్థావరాలను మరింత బలోపేతం చేశాడు. 1510లో బీజాపూర్ సుల్తాన్ నుంచి గోవాను ఆక్రమించుకుని దానిని తమ రాజధానిగా చేసుకున్నాడు. భారతీయ జలాల్లో ఏ దేశపు నౌక ప్రయాణించాలన్నా పోర్చుగీసు వారి నుంచి 'కార్టాజ్' (Cartaz) అనే లైసెన్స్ కొనుగోలు చేయాల్సిందే. లైసెన్స్ లేని నౌకలను వారు సముద్రంలో ముంచేసేవారు. అరేబియా సముద్రంలో తమ నావికాదళం (Naval supremacy) ద్వారా వాణిజ్యాన్ని పూర్తిగా శాసించారు. అయితే, వారు కేవలం వ్యాపారానికే పరిమితం కాకుండా బలవంతపు మత మార్పిడులకు పాల్పడటం, స్థానిక పాలకులతో క్రూరంగా వ్యవహరించడం వల్ల ప్రజల్లో, రాజుల్లో వారి పట్ల తీవ్ర వ్యతిరేకత మొదలైంది. కాలక్రమంలో బ్రెజిల్ లాంటి కొత్త దేశాల ఆవిష్కరణతో పోర్చుగల్ దృష్టి భారతదేశంపై తగ్గింది.
డచ్ వారి వ్యూహం.. ప్రపంచపు తొలి కార్పొరేట్ కంపెనీ
పోర్చుగీసు వారి గుత్తాధిపత్యాన్ని చూసి అసూయపడిన నెదర్లాండ్స్ (డచ్) వర్తకులు, 1602లో 'డచ్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ' (VOC) ని స్థాపించారు. ప్రపంచ చరిత్రలోనే జాయింట్-స్టాక్ (Joint-stock) విధానంలో షేర్లు జారీ చేసిన మొట్టమొదటి బహుళజాతి కార్పొరేట్ సంస్థ ఇదే కావడం గమనార్హం. డచ్ వారి ప్రధాన లక్ష్యం భారతదేశం కాదు, ఇండోనేషియాలోని 'స్పైస్ ఐలాండ్స్' (సుగంధ ద్రవ్యాల దీవులు). అయితే, ఆ దీవులకు కావాల్సిన పత్తి వస్త్రాలు భారతదేశం (ముఖ్యంగా కోరమాండల్ తీరం) నుంచే లభించేవి.
దీంతో డచ్ వారు మచిలీపట్నం, పులికాట్, సూరత్, నాగపట్నం లాంటి తీరప్రాంతాల్లో తమ ఫ్యాక్టరీలను (గిడ్డంగులు) స్థాపించారు. పోర్చుగీసు వారితో పోలిస్తే డచ్ వారు మతపరమైన విషయాల్లో జోక్యం చేసుకోలేదు. వారి దృష్టి అంతా కేవలం లాభాలు, వాణిజ్యం మీదే ఉండేది. వ్యాపారంలో అత్యంత క్రమశిక్షణ, నిష్కరుణమైన విధానాలను అవలంబించారు. మలయా ద్వీపకల్పంలో బ్రిటిష్ వారిని సైతం తరిమికొట్టి సుగంధ ద్రవ్యాల మార్కెట్ను శాసించారు. కానీ, చివరకు బ్రిటిష్ వారితో కుదిరిన ఒక అనధికారిక ఒప్పందం ప్రకారం, డచ్ వారు భారతదేశాన్ని బ్రిటిష్ వారికి వదిలేసి, తాము ఇండోనేషియాకే పరిమితమైపోయారు.
బ్రిటిష్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ.. అత్యంత ఓపికతో సాగిన ఆక్రమణ
1600 సంవత్సరంలో బ్రిటన్ రాణి ఎలిజబెత్-I ఇచ్చిన చార్టర్ (అనుమతి పత్రం) తో 'బ్రిటిష్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ' ఆవిర్భవించింది. డచ్ వారిలాగే వీరు కూడా మొదట్లో సుగంధ ద్రవ్యాల కోసం ఇండోనేషియా వెళ్లారు కానీ, అక్కడ డచ్ వారి ఆధిపత్యం ముందు నిలబడలేకపోయారు. దీంతో తమ వ్యాపార గమ్యాన్ని పూర్తిగా భారతదేశం వైపు మార్చుకున్నారు. 1608లో కెప్టెన్ విలియం హాకిన్స్ సూరత్ తీరానికి చేరుకుని మొఘల్ చక్రవర్తి జహంగీర్ ఆస్థానానికి వెళ్లాడు. కానీ పోర్చుగీసు వారి కుట్రల వల్ల ఆయనకు వ్యాపార అనుమతులు దక్కలేదు.
కానీ బ్రిటిష్ వారు ఓపికను కోల్పోలేదు. 1612లో సూరత్ సమీపంలో జరిగిన నావికా యుద్ధంలో (Battle of Swally) పోర్చుగీసు నావికాదళాన్ని చిత్తుగా ఓడించారు. ఈ విజయంతో జహంగీర్ దృష్టిలో బ్రిటిష్ వారి నావికా బలంపై నమ్మకం కుదిరింది. ఆ తర్వాత 1615లో సర్ థామస్ రో (Sir Thomas Roe) అనే బ్రిటిష్ రాయబారి జహంగీర్ ఆస్థానానికి వచ్చి, తన అద్భుతమైన దౌత్యంతో దేశవ్యాప్తంగా ఫ్యాక్టరీలు పెట్టుకోవడానికి అధికారిక అనుమతులు (ఫర్మానా) సాధించాడు. ఇది బ్రిటిష్ వారి చరిత్రలో ఒక అతిపెద్ద టర్నింగ్ పాయింట్. మద్రాసులో ఫార్ట్ సెయింట్ జార్జ్, కలకత్తాలో ఫార్ట్ విలియం, బొంబాయి కోటల నిర్మాణంతో మూడు కీలకమైన వాణిజ్య కేంద్రాలను తమ గుప్పిట్లోకి తెచ్చుకున్నారు. కేవలం వ్యాపారుల్లా అత్యంత ఓపికగా స్థానిక పాలకులకు బహుమతులు ఇస్తూ, తమ ఆర్థిక మూలాలను నెమ్మదిగా బలపరచుకున్నారు.
ఫ్రెంచ్ వారి ప్రవేశం.. డూప్లే రాజకీయ చదరంగం
భారతదేశానికి వాణిజ్యం కోసం వచ్చిన యూరోపియన్లలో అందరికంటే చివరి వారు ఫ్రెంచ్ వారు. 1664లో కింగ్ లూయీ-XIV మంత్రి కోల్బర్ట్ చొరవతో 'ఫ్రెంచ్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ' ఏర్పాటైంది. డచ్, బ్రిటిష్ కంపెనీలు ప్రైవేట్ వ్యాపారుల పెట్టుబడులతో నడిచేవి కాగా, ఫ్రెంచ్ కంపెనీ పూర్తిగా ప్రభుత్వ ఆధీనంలో ఉండేది. పాండిచ్చేరి, చంద్రనాగోర్, కరైకాల్ ప్రాంతాల్లో వీరు తమ స్థావరాలను ఏర్పరుచుకున్నారు.
మొదట్లో ఫ్రెంచ్ వారు కేవలం వాణిజ్యానికే పరిమితమైనా, 'జోసెఫ్ ఫ్రాంకోయిస్ డూప్లే' (Dupleix) అనే ఫ్రెంచ్ గవర్నర్ భారతదేశానికి వచ్చిన తర్వాత చరిత్ర మొత్తం మారిపోయింది. మొఘల్ సామ్రాజ్యం బలహీనపడుతున్న సమయం అది. స్థానిక నవాబులు, రాజుల మధ్య సింహాసనం కోసం జరుగుతున్న వారసత్వ యుద్ధాలను డూప్లే నిశితంగా గమనించాడు. ఆధునిక ఆయుధాలు, శిక్షణ ఉన్న యూరోపియన్ సైన్యాన్ని స్థానిక రాజులకు అద్దెకు ఇవ్వడం ద్వారా, వారి అంతర్గత వ్యవహారాల్లో జోక్యం చేసుకుని పరోక్షంగా రాజ్యాలను శాసించవచ్చనే ఒక అద్భుతమైన ఐడియాను డూప్లే కనిపెట్టాడు. ఈ వ్యూహంతో హైదరాబాద్, కర్ణాటక రాజ్యాల్లో తనకు అనుకూలమైన వారిని నవాబులుగా కూర్చోబెట్టి ఫ్రెంచ్ ఆధిపత్యాన్ని ఆకాశానికెత్తాడు.
కర్ణాటక యుద్ధాలు.. బ్రిటిష్ వర్సెస్ ఫ్రెంచ్ పోరాటం
భారతదేశంలో డూప్లే ఎదుగుదలను చూసి బ్రిటిష్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ తీవ్ర భయాందోళనలకు గురైంది. ఫ్రెంచ్ వారు ఏలితే తమ వ్యాపారం పూర్తిగా మూతపడుతుందని వారికి అర్థమైంది. అదే సమయంలో యూరప్ లో బ్రిటన్, ఫ్రాన్స్ దేశాల మధ్య ఆధిపత్య పోరు నడుస్తోంది. ఆ శత్రుత్వం కాస్తా భారత గడ్డపై 'కర్ణాటక యుద్ధాలు' (Carnatic Wars) రూపంలో బద్దలైంది.
ఈ యుద్ధాల్లో బ్రిటిష్ క్లర్క్ స్థాయి నుంచి కమాండర్ గా ఎదిగిన 'రాబర్ట్ క్లైవ్' (Robert Clive) వేసిన రాజకీయ ఎత్తుగడలు ఫ్రెంచ్ వారిని చావుదెబ్బ తీశాయి. ఆర్కాట్ ముట్టడిలో రాబర్ట్ క్లైవ్ చూపించిన అసాధారణ సైనిక వ్యూహం డూప్లే కలలను పటాపంచలు చేసింది. సొంత ప్రభుత్వ మద్దతు లేకపోవడం, నిధుల కొరత వల్ల డూప్లేను ఫ్రాన్స్ ప్రభుత్వం వెనక్కి పిలిపించేసుకుంది. అది ఫ్రెంచ్ వారు చేసిన అతిపెద్ద చారిత్రక తప్పిదం. ఆ తర్వాత 1760లో జరిగిన 'వాందవాసి యుద్ధం' (Battle of Wandiwash) తో బ్రిటిష్ సైన్యం ఫ్రెంచ్ వారిని పూర్తిగా చిత్తుచేసి, భారత వాణిజ్యంపై ఏకఛత్రాధిపత్యాన్ని స్థాపించింది.
ప్లాసీ యుద్ధం.. కార్పొరేట్ కబంద హస్తాల్లో బెంగాల్
దక్షిణ భారతదేశంలో ఫ్రెంచ్ వారిని ఏరిపారేసిన బ్రిటిష్ కంపెనీ, తూర్పున అత్యంత సంపన్నమైన బెంగాల్ రాష్ట్రంపై కన్నేసింది. బెంగాల్ నవాబు సిరాజ్-ఉద్-దౌలా, బ్రిటిష్ వారు తన రాజ్యంలో అనధికారికంగా కోటలు నిర్మించడాన్ని, వాణిజ్య హక్కులను దుర్వినియోగం చేయడాన్ని తీవ్రంగా వ్యతిరేకించాడు. ఇదే 1757నాటి ప్రసిద్ధ 'ప్లాసీ యుద్ధానికి' (Battle of Plassey) దారితీసింది.
అయితే ఇది నిజమైన యుద్ధం కాదు, రాబర్ట్ క్లైవ్ ఆడిన ఒక భయంకరమైన కుట్ర. సిరాజ్-ఉద్-దౌలా సైన్యాధిపతి అయిన మీర్ జాఫర్ కు నవాబు పదవి ఆశచూపి, యుద్ధంలో తమ వైపుకు తిప్పుకున్నాడు. యుద్ధభూమిలో నవాబు సైన్యం కత్తి ఎత్తకుండానే బ్రిటిష్ వారికి లొంగిపోయింది. ఈ విజయంతో బ్రిటిష్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ ఒక సాధారణ వ్యాపార సంస్థ స్థాయి నుంచి, ఒక సువిశాల రాష్ట్రాన్ని శాసించే కింగ్ మేకర్ గా మారిపోయింది. ప్లాసీ తర్వాత వచ్చిన బక్సార్ యుద్ధం (1764) విజయంతో బెంగాల్, బీహార్, ఒడిశాల 'దివానీ' (పన్నులు వసూలు చేసే) హక్కులను అధికారికంగా దక్కించుకున్నారు. ఇక్కడి నుంచే భారతదేశంలో వాణిజ్య దోపిడీకి, సంస్థాగత వలసవాదానికి (Colonialism) అసలైన పునాది పడింది.
బ్రిటిష్ వారే ఎందుకు గెలిచారు? చారిత్రక విశ్లేషణ
ఇన్ని యూరోపియన్ శక్తులు పోటీపడినప్పుడు బ్రిటిష్ వారే ఎందుకు విజయం సాధించారు అన్నది ఒక ఆసక్తికరమైన ప్రశ్న. దానికి ప్రధాన కారణం వారి కార్పొరేట్ నిర్మాణం. ఫ్రెంచ్ కంపెనీ ప్రభుత్వ నియంత్రణలో ఉండటం వల్ల ప్రతి నిర్ణయానికి పారిస్ నుంచి అనుమతి కోసం నెలల తరబడి ఎదురుచూడాల్సి వచ్చేది. కానీ బ్రిటిష్ కంపెనీ ప్రైవేట్ బోర్డ్ ఆఫ్ డైరెక్టర్ల చేతుల్లో ఉండటం వల్ల, క్షేత్రస్థాయిలో ఉన్న అధికారులకు (రాబర్ట్ క్లైవ్ లాంటి వారికి) వెంటనే నిర్ణయాలు తీసుకునే అపరిమితమైన స్వేచ్ఛ ఉండేది.
రెండవది వారి నావికా బలం (Royal Navy). ఆ కాలంలో సముద్రాలపై బ్రిటన్ దే తిరుగులేని ఆధిపత్యం. భారతదేశంలో తమ సైన్యానికి కావలసిన మందుగుండు సామగ్రిని, నిధులను ఏ ఆటంకం లేకుండా సముద్ర మార్గం గుండా తరలించగలిగారు. మూడవది, బ్యాంక్ ఆఫ్ ఇంగ్లాండ్ (Bank of England) లాంటి పటిష్టమైన ఆర్థిక వ్యవస్థ వారికి అండగా నిలవడం. యుద్ధం చేయడానికి కావాల్సిన రుణాలను బ్రిటిష్ కంపెనీ సులువుగా పొందగలిగింది. దీనికి తోడు, మొఘల్ చక్రవర్తి ఔరంగజేబు మరణానంతరం భారతదేశంలో కేంద్ర అధికార వ్యవస్థ కుప్పకూలడం, స్థానిక రాజుల మధ్య ఐకమత్యం లేకపోవడం బ్రిటిష్ వారికి ఒక అద్భుతమైన అవకాశంగా మారింది.
నేటి ఆధునిక ప్రపంచానికి ఈ చరిత్ర నేర్పే పాఠాలు
బ్రిటిష్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ చరిత్ర కేవలం ఒక గతించిన కాలపు కథ కాదు, అది నేటి ఆధునిక ప్రపంచానికి ఎప్పటికీ వర్తించే ఒక ఆర్థిక, రాజకీయ పాఠం. ఒక దేశంలో అంతర్గత సమైక్యత లోపిస్తే, విదేశీ శక్తులు మన వనరులను ఎలా దోచుకుంటాయో చెప్పడానికి ఇంతకంటే గొప్ప ఉదాహరణ లేదు. వ్యాపారం కోసం వచ్చిన ఒక కార్పొరేట్ కంపెనీ, నెమ్మదిగా స్థానిక రాజకీయాల్లో జోక్యం చేసుకుని, సొంత సైన్యాన్ని నిర్మించుకుని ఒక దేశ సార్వభౌమాధికారాన్ని లాగేసుకున్న వైనం గ్లోబల్ హిస్టరీలోనే ఒక విస్మయకరమైన ఘటన.
నేడు మల్టీనేషనల్ కంపెనీలు, టెక్ జెయింట్స్ ప్రపంచ ఆర్థిక వ్యవస్థలను శాసిస్తున్న తరుణంలో, ఒక కార్పొరేట్ సంస్థకు అపరిమితమైన లాభాపేక్ష, రాజకీయ స్వేచ్ఛ ఇస్తే అది ఎంతటి సంస్థాగత దోపిడీకి దారితీస్తుందో ప్లాసీ, బక్సార్ యుద్ధాల చరిత్ర మనకు స్పష్టంగా హెచ్చరిస్తోంది. ఆనాడు సుగంధ ద్రవ్యాలు, పత్తి వస్త్రాల కోసం మొదలైన ఈ రేసు, నేడు డేటా (Data), చిప్స్ (Semiconductors), ఆర్టిఫిషియల్ ఇంటెలిజెన్స్ కోసం దేశాల మధ్య జరుగుతున్న టెక్నాలజీ వార్ కు ఏమాత్రం భిన్నమైనది కాదు. వ్యాపారాన్ని కేవలం ఆర్థిక కోణంలోనే కాకుండా, జాతీయ భద్రతా కోణంలో కూడా చూడాల్సిన ఆవశ్యకతను ఈ యూరోపియన్ సామ్రాజ్యవాద చరిత్ర మనకు నిరంతరం గుర్తుచేస్తూనే ఉంటుంది. ఒక మసాలా దినుసు కోసం మొదలైన ప్రయాణం, భారత ఉపఖండపు భౌగోళిక రాజకీయాలను శాశ్వతంగా మార్చేసి, మనల్ని ఆధునిక యుగంలోకి బలవంతంగా నెట్టివేసిన ఆ చారిత్రక పరిణామం ప్రతి భారతీయుడు లోతుగా విశ్లేషించాల్సిన అంశం.
Also Read:
మరాఠా సామ్రాజ్య వైభవం: ఛత్రపతి శివాజీ నుంచి పీష్వాల వరకు మొఘలులను వణికించిన చరిత్ర!Mughal vs Sikh conflicts | సిక్కుల నెత్తుటి చరిత్ర: మొఘల్స్ పతనానికి దారితీసిన గురువుల త్యాగాలు
మొఘల్ పరిపాలనా వ్యవస్థ: మన్సబ్దారీ, జాగీర్దారీ విధానాలు ఏం చెబుతున్నాయి? | Mughal Administration
Aurangzeb History | షాజహాన్ను బంధించి సింహాసనం ఎక్కిన ఔరంగజేబు: నెత్తుటి చరిత్ర వెనుక దాగిన నిజాలు
షాజహాన్ వాస్తుశిల్ప స్వర్ణయుగం: తాజ్ మహల్, ఎర్రకోట నిర్మాణాల వెనుక ఉన్న ఇంజనీరింగ్ అద్భుతాలు!
జహంగీర్, నూర్ జహాన్: మొఘల్ సామ్రాజ్యాన్ని శాసించిన మొట్టమొదటి 'Power Couple' అసలు చరిత్ర!
అక్బర్ ద గ్రేట్ చరిత్ర: మొఘల్ సామ్రాజ్య విస్తరణ, పరిపాలనా సంస్కరణల వెనుక ఆసక్తికర నిజాలు!
