బక్సార్ యుద్ధం: ప్లాసీ కాదు, బ్రిటిష్ వారు భారతదేశాన్ని నిజంగా ఆక్రమించిన అసలు యుద్ధం ఇదే!

ప్లాసీ యుద్ధం కేవలం ఒక ద్రోహం ద్వారా గెలిచిన మోసం మాత్రమే కావచ్చు, కానీ భారతదేశపు అసలైన తలరాతను లిఖించిన నిర్ణయాత్మక సైనిక ఘట్టం 'బక్సార్ యుద్ధం'. మొఘల్ చక్రవర్తితో సహా ముగ్గురు అగ్రశ్రేణి భారతీయ పాలకులు ఏకమై, ఒక విదేశీ కార్పొరేట్ కంపెనీని తరిమికొట్టాలని చేసిన ఆఖరి ఉమ్మడి పోరాటం అది. 1764 అక్టోబర్ మాసంలో గంగా నది తీరాన జరిగిన ఈ మహా సంగ్రామంలో ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ సైనిక బలం ముందు మన ఆధిపత్యం ఎలా కూలిపోయింది? ఒక సాధారణ వ్యాపార సంస్థ, యావత్ దేశానికి పన్నులు వసూలు చేసే ప్రభుత్వంగా ఎలా మారిపోయిందో తెలిపే చారిత్రక నగ్నసత్యం ఇది.

[FEATURED_IMAGE]

ప్లాసీ తర్వాత మారిన పరిస్థితులు.. ఒక స్వతంత్ర నవాబు ఆవిర్భావం

చరిత్రను గమనిస్తే 1757 ప్లాసీ యుద్ధంలో రాబర్ట్ క్లైవ్ విజయం సాధించిన తర్వాత, మీర్ జాఫర్ ను బెంగాల్ నవాబుగా సింహాసనంపై కూర్చోబెట్టారు. కానీ అతడు కేవలం బ్రిటిష్ వారి చేతిలో ఒక కీలుబొమ్మ మాత్రమే. కంపెనీ అధికారుల అంతులేని ధనదాహాన్ని, లంచాల డిమాండ్లను తీర్చలేక మీర్ జాఫర్ ఖజానా మొత్తం ఖాళీ అయిపోయింది. పరిస్థితి చేజారిపోవడంతో బ్రిటిష్ వారు అతన్ని గద్దె దించి, 1760లో అతని అల్లుడైన 'మీర్ ఖాసిం' (Mir Qasim) ను కొత్త నవాబుగా నియమించారు.

మీర్ ఖాసిం బ్రిటిష్ వారు అనుకున్నంత అమాయకుడు కాదు, అత్యంత సమర్థుడైన పరిపాలకుడు. అధికారంలోకి రాగానే కంపెనీకి ఇవ్వాల్సిన బకాయిలన్నీ చెల్లించి వారిని ప్రసన్నం చేసుకున్నాడు. ఆ తర్వాత తన అసలు వ్యూహాన్ని అమలు చేయడం ప్రారంభించాడు. కలకత్తాలోని బ్రిటిష్ అధికారుల కనుసన్నల్లో ఉంటే తాను స్వతంత్రంగా పాలించలేనని గ్రహించి, తన రాజధానిని కలకత్తా నుంచి బీహార్ లోని 'ముంగేర్' (Munger) కు మార్చేశాడు. అక్కడ ఒక పటిష్టమైన కోటను నిర్మించి, యూరోపియన్ నిపుణుల శిక్షణలో తనకంటూ ఒక ఆధునిక సైన్యాన్ని, ఆయుధ కర్మాగారాన్ని ఏర్పాటు చేసుకున్నాడు. ఒక విదేశీ కంపెనీ పెత్తనాన్ని అంగీకరించని ఒక స్వతంత్ర పాలకుడి అస్తిత్వ పోరాటం అక్కడే మొదలైంది.

దస్తక్ ల దుర్వినియోగం.. ఆర్థిక సమరానికి నాంది

మీర్ ఖాసింకు, బ్రిటిష్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీకి మధ్య అసలు వివాదం 'దస్తక్' (Dastak - ఉచిత వాణిజ్య అనుమతి పత్రాలు) చుట్టూ అల్లుకుంది. మొఘల్ చక్రవర్తులు బ్రిటిష్ కంపెనీకి తమ వస్తువులను పన్ను లేకుండా ఎగుమతి, దిగుమతి చేసుకునే హక్కును ఇచ్చారు. కానీ అవినీతిపరులైన కంపెనీ అధికారులు ఈ దస్తక్ లను తమ వ్యక్తిగత వ్యాపారాలకు వాడుకోవడమే కాకుండా, భారతీయ వర్తకులకు డబ్బులకు అమ్ముకోవడం మొదలుపెట్టారు.

దీనివల్ల నవాబు ఖజానాకు రావాల్సిన పన్నుల ఆదాయం పూర్తిగా పడిపోయింది. మరోవైపు పన్నులు కడుతున్న స్థానిక భారతీయ వర్తకులు, పన్నుల్లేకుండా వ్యాపారం చేస్తున్న బ్రిటిష్ వర్తకులతో పోటీ పడలేక తీవ్రంగా నష్టపోయారు. ఈ అన్యాయాన్ని నిలదీసిన మీర్ ఖాసిం, బ్రిటిష్ వారు తమ పద్ధతి మార్చుకోకపోవడంతో ఒక చారిత్రక నిర్ణయం తీసుకున్నాడు. దేశీయ వర్తకులకు కూడా ఎలాంటి పన్నులు ఉండవని, అందరికీ ఉచిత వాణిజ్యం అమలు చేస్తున్నట్లు ప్రకటించాడు. ఈ నిర్ణయంతో బ్రిటిష్ వారి ఆర్థిక గుత్తాధిపత్యానికి భారీ గండి పడింది. వ్యాపారంలో భారతీయులకు సమాన అవకాశాలు ఇవ్వడాన్ని భరించలేని ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ, మీర్ ఖాసింపై యుద్ధం ప్రకటించింది.

ఒక చారిత్రక కూటమి.. ముగ్గురు పాలకుల ఏకీకరణ

బ్రిటిష్ వారితో జరిగిన చిన్న చిన్న పోరాటాల్లో ఓడిపోయిన మీర్ ఖాసిం, ప్రాణాలు దక్కించుకోవడానికి పొరుగున ఉన్న అవధ్ (Awadh) రాజ్యానికి పారిపోయాడు. అక్కడ ఆయన తన రాజ్యాన్ని తిరిగి దక్కించుకోవడానికి ఒక అద్భుతమైన రాజకీయ దౌత్యాన్ని నడిపాడు. అవధ్ నవాబు మరియు అత్యంత బలమైన సైనిక నాయకుడైన 'షుజా-ఉద్-దౌలా' మద్దతు కోరాడు. అదే సమయంలో అక్కడ ఆశ్రయం పొందుతున్న మొఘల్ చక్రవర్తి 'షా ఆలం-II' కూడా ఈ కూటమిలో చేరాడు.

మొఘల్ సామ్రాజ్యం బలహీనపడినప్పటికీ, చక్రవర్తి షా ఆలం పేరుకు ఆనాటికీ దేశవ్యాప్తంగా ఒక చట్టబద్ధమైన గౌరవం ఉంది. ఒకవైపు ఆర్థిక వనరులు మరియు సైనిక బలం ఉన్న అవధ్ నవాబు షుజా-ఉద్-దౌలా, మరోవైపు చట్టబద్ధమైన పాలకుడైన మొఘల్ చక్రవర్తి షా ఆలం, ఇంకోవైపు బెంగాల్ అసలు హక్కుదారుడైన మీర్ ఖాసిం.. ఈ ముగ్గురూ ఏకమై ఒక మహా కూటమిగా ఏర్పడ్డారు. భారతదేశ చరిత్రలో ఒక విదేశీ కార్పొరేట్ కంపెనీని ఎదుర్కోవడానికి ఇంతటి భారీ స్థాయి ఉమ్మడి కూటమి ఏర్పడటం అదే తొలిసారి.

బక్సార్ మైదానంలో భీకర పోరాటం.. క్రమశిక్షణే ఆయుధంగా

1764 అక్టోబర్ 22, 23 తేదీలలో బీహార్ లోని గంగా నది తీరాన ఉన్న బక్సార్ (Buxar) మైదానంలో రెండు సైన్యాలు ముఖాముఖి తలపడ్డాయి. సంఖ్యాపరంగా చూస్తే ముగ్గురు పాలకుల ఉమ్మడి కూటమి సైన్యం సుమారు నలభై వేల పైచిలుకు ఉంది. అందులో వేలాది మంది ఆఫ్ఘన్ అశ్వికదళ సైనికులు, ఏనుగులు, స్థానిక యోధులు ఉన్నారు. మరోవైపు మేజర్ హెక్టర్ మన్రో (Hector Munro) నాయకత్వంలోని బ్రిటిష్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ సైన్యం కేవలం ఏడు వేల మంది మాత్రమే. అందులో కూడా ఎక్కువ మంది స్థానిక భారతీయ సిపాయిలే కావడం గమనార్హం.

సంఖ్యాపరంగా కూటమి సైన్యం ఆరు రెట్లు పెద్దదైనా, బ్రిటిష్ సైన్యం దగ్గర ఒక అత్యంత శక్తివంతమైన ఆయుధం ఉంది. అదే సైనిక క్రమశిక్షణ (Military Discipline) మరియు ఆధునిక వ్యూహం. హెక్టర్ మన్రో తన సైన్యాన్ని ఒక ప్రత్యేకమైన చదరపు ఆకారంలో (Square Formation) నిలబెట్టి, చుట్టూ ఫిరంగులను మోహరించాడు. యుద్ధం మొదలవ్వగానే అవధ్ నవాబుకు చెందిన నాగ సాధువులు, అశ్వికదళం వీరోచితంగా బ్రిటిష్ సైన్యంపై దాడి చేశాయి. కానీ బ్రిటిష్ ఫిరంగుల కచ్చితత్వంతో కూడిన దాడుల ముందు వారు నిలబడలేకపోయారు.

ఉమ్మడి కూటమి సైన్యంలో సమన్వయం పూర్తిగా లోపించింది. ముగ్గురు పాలకుల సైన్యాలు ఒకే నాయకత్వం కింద పోరాడలేదు. ఒకరి వ్యూహం మరొకరికి తెలియకుండా ఎవరికి వారే విడివిడిగా దాడులు చేశారు. ఈ నాయకత్వ లోపాన్ని పసిగట్టిన హెక్టర్ మన్రో, తన రిజర్వ్ దళాలను అత్యంత వ్యూహాత్మకంగా రంగంలోకి దించి కూటమి సైన్యాన్ని నలువైపుల నుంచి చుట్టుముట్టాడు. భారీ ప్రాణనష్టం జరగడంతో అవధ్ సైన్యం వెనక్కి తగ్గింది, మీర్ ఖాసిం తన ప్రాణాలను దక్కించుకోవడానికి యుద్ధభూమి నుంచి పారిపోయాడు. మొఘల్ చక్రవర్తి షా ఆలం బ్రిటిష్ వారికి లొంగిపోయాడు. కేవలం కొన్ని గంటల వ్యవధిలో ముగ్గురు మహారాజుల అహంకారం, భవిష్యత్ ప్రణాళికలు బక్సార్ మైదానంలో మట్టికరిచాయి.

ఓటమి వెనుక దాగిన వ్యూహాత్మక లోపాలు

బక్సార్ యుద్ధంలో భారతీయుల ఓటమి కేవలం ఆయుధాల లోపం వల్ల జరిగింది కాదు, అది వ్యవస్థాగత వైఫల్యం. ఉమ్మడి కూటమిలో సైనికులకు కనీస సమన్వయం లేదు. షుజా-ఉద్-దౌలా సైన్యంలోని కొంతమంది కమాండర్లు యుద్ధ సమయానికే బ్రిటిష్ వారి నుంచి లంచాలు తీసుకుని నిష్క్రియాత్మకంగా ఉండిపోయారు. ప్లాసీలో రాబర్ట్ క్లైవ్ చేసిన కుట్రల ప్రభావాన్ని ఇంకా భారతీయ పాలకులు అర్థం చేసుకోలేకపోయారు.

మరోవైపు బ్రిటిష్ సైనికులకు కచ్చితమైన జీతాలు, అత్యుత్తమ శిక్షణ, మరియు తమ కమాండర్ ఆదేశాలను గుడ్డిగా పాటించే క్రమశిక్షణ ఉన్నాయి. ఆ కాలంలో యూరోపియన్ సైన్యాలు యుద్ధభూమిలో ఒక యంత్రంలా పనిచేసేవి. ఒక ఫిరంగి పేల్చాలంటే ఎన్ని సెకండ్లలో మందుగుండు కూరాలి, ఎప్పుడు కాల్చాలి అనే లెక్కలు వారికి స్పష్టంగా తెలుసు. సాంప్రదాయ కత్తులు, బాణాలు, ఏనుగులను నమ్ముకున్న ఉమ్మడి కూటమి, ఈ ఆధునిక యంత్ర నైపుణ్యం ముందు దారుణంగా విఫలమైంది. సంఖ్య కంటే వ్యూహమే ముఖ్యమని బక్సార్ యుద్ధం రుజువు చేసింది.

అలహాబాద్ ఒప్పందం.. అధికారం చేతులు మారిన అసలు క్షణం

బక్సార్ యుద్ధం ముగిసిన తర్వాత పరిణామాలు భారతీయ చరిత్రను శాశ్వతంగా మార్చేశాయి. ఈ విజయాన్ని వాడుకోవడానికి ఇంగ్లాండ్ నుంచి రాబర్ట్ క్లైవ్ తిరిగి భారతదేశానికి వచ్చాడు. 1765లో మొఘల్ చక్రవర్తి షా ఆలం-II తో, అవధ్ నవాబుతో క్లైవ్ ఒక చారిత్రక ఒప్పందం కుదుర్చుకున్నాడు. అదే 'అలహాబాద్ ఒప్పందం' (Treaty of Allahabad). ఈ ఒప్పందం ద్వారానే ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీకి ఒక అసలైన చట్టబద్ధత లభించింది.

ఈ ఒప్పందం ప్రకారం మొఘల్ చక్రవర్తి, బెంగాల్, బీహార్ మరియు ఒడిశా ప్రావిన్సుల 'దివానీ' హక్కులను (పన్నులు వసూలు చేసే అధికారాలను) ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీకి శాశ్వతంగా ధారాదత్తం చేశాడు. దీనికి ప్రతిఫలంగా చక్రవర్తికి ఏటా 26 లక్షల రూపాయల పెన్షన్ ఇవ్వడానికి కంపెనీ అంగీకరించింది. అవధ్ నవాబు షుజా-ఉద్-దౌలా నుంచి భారీగా యుద్ధ నష్టపరిహారం వసూలు చేయడమే కాకుండా, అవధ్ రాజ్యాన్ని బ్రిటిష్ సామ్రాజ్యానికి ఒక 'బఫర్ స్టేట్' (రక్షణ కవచం) గా మార్చుకున్నారు.

ఇక్కడే రాబర్ట్ క్లైవ్ ఒక అత్యంత కుటిలమైన ద్విముఖ పాలనా వ్యవస్థను (Dual Government) ప్రవేశపెట్టాడు. పన్నులు వసూలు చేసే అధికారం (దివానీ) కంపెనీ చేతుల్లో ఉంటుంది, కానీ ప్రజలకు పరిపాలన అందించే బాధ్యత (నిజామత్) మాత్రం కీలుబొమ్మ నవాబుల చేతుల్లో ఉంటుంది. అంటే కంపెనీకి ఎలాంటి సామాజిక బాధ్యత లేకుండా అపరిమితమైన ఆదాయం వస్తుంది, కానీ నవాబుకు ఆదాయం లేకుండా పరిపాలనా భారం పడుతుంది. ఈ రాక్షస విధానం వల్ల రాబోయే దశాబ్దాల్లో బెంగాల్ ఆర్థిక వ్యవస్థ పూర్తిగా కుప్పకూలి, లక్షలాది మంది కరువులో పిట్టల్లా రాలిపోయారు.

చరిత్రకు బక్సార్ నేర్పే శాశ్వత పాఠం

ప్లాసీ యుద్ధం బ్రిటిష్ వారికి బెంగాల్ ఖజానా తాళాలు ఇస్తే, బక్సార్ యుద్ధం వారికి భారతదేశపు సార్వభౌమాధికారానికి పునాదులు వేసింది. ప్లాసీ కేవలం ఒక అంతర్గత కుట్ర, కానీ బక్సార్ ఒక స్వచ్ఛమైన సైనిక విజయం. ఉత్తర భారతదేశంలోని అత్యంత బలమైన ముగ్గురు పాలకులను ఒకేసారి ఓడించడంతో, బ్రిటిష్ సైనిక శక్తి అజేయమైనది అనే ఒక భయం దేశవ్యాప్తంగా వ్యాపించింది. ఈ యుద్ధం తర్వాతే ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ ఒక వ్యాపార సంస్థ అనే ముసుగు తీసేసి, ఒక వలసవాద సామ్రాజ్యంగా (Colonial Power) అవతరించింది.

ఒక దేశాన్ని కొల్లగొట్టడానికి ముఖాముఖి కత్తులతో యుద్ధం చేయాల్సిన పనిలేదు, ఆ దేశ ఆర్థిక వ్యవస్థను శాసించే పన్నుల విధానాన్ని చేజిక్కించుకుంటే చాలు అని బక్సార్ విజయం నిరూపించింది. ఈ రోజు మనం చదువుకుంటున్న స్వాతంత్ర్య సంగ్రామానికి వందల ఏళ్ల ముందు, మన పాలకుల మధ్య ఉన్న సమన్వయ లోపం, అహంకారం, స్వార్థం ఒక విదేశీ కార్పొరేట్ సంస్థను దేశానికి యజమానిగా ఎలా మార్చాయో చెప్పడానికి బక్సార్ యుద్ధం ఒక నెత్తుటి సాక్ష్యం. జాతీయ భావన, అంతర్గత ఐకమత్యం లేనినాడు, ఎంతటి పెద్ద సైన్యమైనా క్రమశిక్షణ కలిగిన చిన్న విదేశీ సమూహం ముందు మోకరిల్లక తప్పదని ఈ చరిత్ర మనకు భవిష్యత్ తరాలకు ఒక శాశ్వతమైన హెచ్చరికను జారీ చేస్తోంది.

Also Read:

ప్లాసీ యుద్ధం: భారతదేశ తలరాతను మార్చిన రాబర్ట్ క్లైవ్ చీకటి కుట్ర (Battle of Plassey)
Vasco da Gama journey : ఆసియా చరిత్రను మార్చేసిన సాహసోపేత ప్రయాణం వెనుక దాగివున్న అసలు కథ!
యూరోపియన్ల ఆధిపత్య పోరు: బ్రిటిష్ East India Company భారతదేశాన్ని ఎలా ఆక్రమించిందో తెలుసా?
మరాఠా సామ్రాజ్య వైభవం: ఛత్రపతి శివాజీ నుంచి పీష్వాల వరకు మొఘలులను వణికించిన చరిత్ర!
Mughal vs Sikh conflicts | సిక్కుల నెత్తుటి చరిత్ర: మొఘల్స్ పతనానికి దారితీసిన గురువుల త్యాగాలు
మొఘల్ పరిపాలనా వ్యవస్థ: మన్సబ్దారీ, జాగీర్దారీ విధానాలు ఏం చెబుతున్నాయి? | Mughal Administration
Aurangzeb History | షాజహాన్‌ను బంధించి సింహాసనం ఎక్కిన ఔరంగజేబు: నెత్తుటి చరిత్ర వెనుక దాగిన నిజాలు
షాజహాన్ వాస్తుశిల్ప స్వర్ణయుగం: తాజ్ మహల్, ఎర్రకోట నిర్మాణాల వెనుక ఉన్న ఇంజనీరింగ్ అద్భుతాలు!
జహంగీర్, నూర్ జహాన్: మొఘల్ సామ్రాజ్యాన్ని శాసించిన మొట్టమొదటి 'Power Couple' అసలు చరిత్ర!