పద్దెనిమిదవ శతాబ్దంలో మొఘల్ సామ్రాజ్యాన్ని కుప్పకూల్చి, అఖండ భారతదేశాన్ని ఏలిన ఏకైక స్వదేశీ మహా సామ్రాజ్యం 'మరాఠా సామ్రాజ్యం'. అయితే, కేవలం నాలుగు దశాబ్దాల వ్యవధిలో జరిగిన మూడు ఆంగ్లో-మరాఠా యుద్ధాలు (Anglo-Maratha Wars) ఆ మహా సామ్రాజ్యాన్ని పునాదులతో సహా పెకిలించి వేశాయి. విదేశీ వ్యాపారులైన బ్రిటిష్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ చేతిలో, ప్రపంచంలోనే అత్యుత్తమ అశ్వికదళం ఉన్న మరాఠాలు ఎందుకు ఓడిపోయారు? శత్రువుల కత్తుల కంటే, సొంత నాయకుల మధ్య ఉన్న అంతర్గత కుమ్ములాటలే ఒక దేశ సార్వభౌమాధికారాన్ని ఎలా బలితీసుకున్నాయో తెలిపే నెత్తుటి చరిత్ర ఇది.
[FEATURED_IMAGE]పీష్వాల స్వర్ణయుగం నుంచి పతనపు అంచులకు
మొఘల్ చక్రవర్తి ఔరంగజేబు మరణం తర్వాత, భారత ఉపఖండంలో ఏర్పడిన రాజకీయ శూన్యాన్ని భర్తీ చేసిన ఏకైక శక్తి మరాఠాలు. బాజీరావు-I లాంటి పీష్వాల నాయకత్వంలో, మరాఠా సైన్యాలు అటక్ నుంచి కటక్ వరకు తమ జెండాను పాతాయి. అయితే, సామ్రాజ్యం విస్తరిస్తున్న కొద్దీ పరిపాలనా సౌలభ్యం కోసం పూణేలోని పీష్వా.. అధికారాలను వికేంద్రీకరించాడు.
దీని ఫలితంగా గ్వాలియర్లో సింధియాలు, ఇండోర్లో హోల్కర్లు, బరోడాలో గైక్వాడ్లు, నాగ్పూర్లో భోంస్లేలు బలమైన ప్రాంతీయ నాయకులుగా ఎదిగారు. వీరందరూ కలిసిన కూటమినే 'మరాఠా సమాఖ్య' (Maratha Confederacy) అని పిలుస్తారు. కానీ, బలమైన పీష్వాలు ఉన్నంతవరకే ఈ సమాఖ్య ఐకమత్యంగా పనిచేసింది. సమర్థులైన నాయకులు కన్నుమూసిన తర్వాత, ఈ ప్రాంతీయ నాయకుల మధ్య మొదలైన ఆధిపత్య పోరు బ్రిటిష్ వారికి ఒక పవర్ ఫుల్ ఆయుధంగా మారింది.
మొదటి ఆంగ్లో-మరాఠా యుద్ధం: ఆధిపత్య పోరుకు నాంది
మొదటి ఆంగ్లో-మరాఠా యుద్ధం (1775–1782) బ్రిటిష్ వారి సైనిక దాహంతో కాకుండా, మరాఠాల అంతర్గత వారసత్వ పోరు వల్ల మొదలైంది. పీష్వా నారాయణరావు హత్య తర్వాత, సింహాసనాన్ని చేజిక్కించుకోవాలని రఘునాథరావు (రాఘోబా) ప్రయత్నించాడు. నానా ఫడ్నవీస్ నాయకత్వంలోని మరాఠా మంత్రుల మండలి అతని ప్రయత్నాలను తిప్పికొట్టింది.
అధికారం కోసం రఘునాథరావు ఏకంగా బాంబేలోని బ్రిటిష్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీని ఆశ్రయించి 'సూరత్ ఒప్పందం' (Treaty of Surat) చేసుకున్నాడు. దీనికి ప్రతిఫలంగా సాల్సెట్, బేసిన్ ప్రాంతాలను బ్రిటిష్ వారికి అప్పగించాడు. ఒక స్వదేశీ నాయకుడు తన స్వార్థం కోసం విదేశీయులకు తలుపులు తెరవడంతో తొలి యుద్ధం ప్రారంభమైంది.
మహాద్జీ షిండే, నానా ఫడ్నవీస్ ల అద్భుతమైన వ్యూహాల వల్ల ఈ యుద్ధంలో బ్రిటిష్ వారు పైచేయి సాధించలేకపోయారు. వాడ్గావ్ యుద్ధంలో బ్రిటిష్ దళాలు మరాఠాల చేతిలో దారుణంగా ఓడిపోయాయి. చివరకు 1782లో జరిగిన 'సాల్బాయి ఒప్పందం' (Treaty of Salbai) తో యుద్ధం ముగిసింది. ఈ ఒప్పందం వల్ల మరాఠాలకు, బ్రిటిష్ వారికి మధ్య దాదాపు ఇరవై ఏళ్ల పాటు శాంతి నెలకొంది.
రెండవ ఆంగ్లో-మరాఠా యుద్ధం: సైనిక వ్యూహాల్లో బ్రిటిష్ పైచేయి
మరాఠా సామ్రాజ్యాన్ని ఐకమత్యంగా ఉంచిన మహామంత్రి నానా ఫడ్నవీస్ 1800 సంవత్సరంలో కన్నుమూశాడు. ఆయన మరణంతో మరాఠా సమాఖ్యలో ఉన్న కట్టుబాటు పూర్తిగా విడిపోయింది. సింధియాలు, హోల్కర్ల మధ్య భయంకరమైన అంతర్గత యుద్ధాలు మొదలయ్యాయి.
ఈ కుమ్ములాటల్లో యశ్వంతరావు హోల్కర్ చేతిలో దారుణంగా ఓడిపోయిన పీష్వా బాజీరావు-II, ప్రాణభయంతో బ్రిటిష్ వారి శరణుజొచ్చాడు. 1802లో లార్డ్ వెల్లెస్లీతో కుదుర్చుకున్న 'బేసిన్ ఒప్పందం' (Treaty of Bassein) మరాఠా చరిత్రలో ఒక చీకటి అధ్యాయం. దీని ప్రకారం పీష్వా బ్రిటిష్ వారి సైనిక సహకారాన్ని (Subsidiary Alliance) అంగీకరించాడు. అంటే, మరాఠా పాలకుడు తన స్వతంత్రాన్ని తాకట్టు పెట్టి బ్రిటిష్ సైన్యాన్ని పూణేలో నెలకొల్పడానికి అంగీకరించాడన్నమాట.
పీష్వా తీసుకున్న ఈ నిర్ణయాన్ని సింధియాలు, భోంస్లేలు తీవ్రంగా వ్యతిరేకించడంతో రెండవ ఆంగ్లో-మరాఠా యుద్ధం (1803–1805) రగులుకుంది. కానీ ఈసారి బ్రిటిష్ సైన్యం చాలా పటిష్టంగా ఉంది. ఆర్థర్ వెల్లెస్లీ (తర్వాత కాలంలో నెపోలియన్ను ఓడించిన డ్యూక్ ఆఫ్ వెల్లింగ్టన్) నాయకత్వంలోని బ్రిటిష్ దళాలు.. అస్సాయ్ (Assaye) మరియు లాస్వారీ యుద్ధాల్లో మరాఠాలను చిత్తుగా ఓడించాయి. మరాఠాలు విడివిడిగా పోరాడటం బ్రిటిష్ వారికి విజయాన్ని సులభతరం చేసింది.
మూడవ ఆంగ్లో-మరాఠా యుద్ధం: మరాఠా సూర్యాస్తమయం
రెండవ యుద్ధంతో పీష్వా కీలుబొమ్మగా మారాడు, ఇతర మరాఠా నాయకులు తమ భూభాగాలను బ్రిటిష్ వారికి కోల్పోయారు. ఈ అవమానం నుంచి బయటపడి, తమ సార్వభౌమాధికారాన్ని తిరిగి దక్కించుకోవాలని పీష్వా బాజీరావు-II చివరి ప్రయత్నం చేశాడు. ఇదే మూడవ ఆంగ్లో-మరాఠా యుద్ధానికి (1817–1818) దారితీసింది.
అదే సమయంలో సెంట్రల్ ఇండియాలో లూటీలు చేస్తున్న 'పిండారీ'లను (Pindaris) అణచివేసే నెపంతో, నాటి గవర్నర్ జనరల్ లార్డ్ హేస్టింగ్స్ ఒక భారీ సైన్యాన్ని మోహరించాడు. పీష్వా బాజీరావు-II పూణేలోని బ్రిటిష్ రెసిడెన్సీపై దాడి చేయడంతో యుద్ధం అధికారికంగా మొదలైంది. ఖడ్కీ, కోరేగావ్, అష్టి యుద్ధాల్లో మరాఠా దళాలు వీరోచితంగా పోరాడినా, బ్రిటిష్ వారి ఆధునిక ఆయుధాల ముందు నిలబడలేకపోయాయి.
ఈ యుద్ధంతో మరాఠా సామ్రాజ్య పతనం సంపూర్ణమైంది. బ్రిటిష్ వారు పీష్వా పదవిని శాశ్వతంగా రద్దు చేసి, బాజీరావు-II కి పెన్షన్ ఇచ్చి కాన్పూర్ సమీపంలోని బిత్తూర్ కు పంపించేశారు. ఛత్రపతి శివాజీ వారసుడిని కేవలం నామమాత్రపు పాలకుడిగా సతారాలో కూర్చోబెట్టారు. ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ భారత ఉపఖండంలో తిరుగులేని ఏకైక శక్తిగా ఆవిర్భవించింది.
అజేయమైన మరాఠాలు ఎందుకు కుప్పకూలారు?
లక్షలాది మంది సైనికులు, అత్యుత్తమ అశ్వికదళం, విశాలమైన భూభాగం ఉన్నప్పటికీ మరాఠాలు విదేశీయుల చేతిలో ఓడిపోవడానికి కొన్ని స్పష్టమైన చారిత్రక కారణాలున్నాయి.
నాయకత్వ లోపం, అంతర్గత కుమ్ములాటలు: జాతీయ ప్రయోజనాల కంటే సింధియాలు, హోల్కర్లు తమ వ్యక్తిగత ఇగోలకు, ఆధిపత్య పోరుకే ఎక్కువ ప్రాధాన్యత ఇచ్చారు. శత్రువు ముంగిట ఉన్నప్పుడు కూడా వారు ఏకం కాలేకపోయారు.
ఆధునిక సాంకేతికతను విస్మరించడం: మరాఠాలు తమ సంప్రదాయ గెరిల్లా యుద్ధ తంత్రాలను, అశ్వికదళాన్ని నమ్ముకున్నారు. కానీ బ్రిటిష్ వారి ఆధునిక ఫిరంగులు, క్రమశిక్షణ కలిగిన పదాతిదళం ముందు ఆ పాత వ్యూహాలు పనిచేయలేదు.
ఆర్థిక అస్థిరత: మరాఠా సామ్రాజ్యం ఒక స్థిరమైన పన్నుల వ్యవస్థను (Revenue model) ఏర్పాటు చేసుకోలేదు. వారు ఎక్కువగా 'చౌత్', 'సర్దేశ్ముఖి' లాంటి లూటీ పన్నుల మీదే ఆధారపడటం వల్ల ప్రజల్లో, స్థానిక రాజుల్లో వారికి మద్దతు కరువైంది.
మిలిటరీ ఇంటెలిజెన్స్ లోపం: బ్రిటిష్ గూఢచారులు మరాఠాల ప్రతి కదలికను పసిగట్టి, వారి బలహీనతలను తమకు అనుకూలంగా వాడుకున్నారు.
చరిత్ర నేర్పే పాఠం: ఒక భౌగోళిక రాజకీయ విశ్లేషణ
ఆంగ్లో-మరాఠా యుద్ధాల చరిత్ర కేవలం గెలుపు ఓటముల చిట్టా కాదు, అది ఆధునిక రాజ్యాలకు ఒక పవర్ ఫుల్ కేస్ స్టడీ. భారతదేశాన్ని బ్రిటిష్ వారు తమ కత్తుల బలంతో ఎన్నడూ జయించలేదు, మన అంతర్గత విభేదాలతోనే ఆక్రమించుకున్నారు. పీష్వా బాజీరావు-II లాంటి పాలకులు తమ సొంత సోదరులను (హోల్కర్లను) ఓడించడానికి విదేశీయులకు (బ్రిటిష్) ఆహ్వానం పలకడమే భారతీయ చరిత్రలో జరిగిన అతిపెద్ద వ్యూహాత్మక తప్పిదం.
ఒక దేశం సాంకేతికంగా (Technology), ఆర్థికంగా (Economy) అప్ డేట్ అవ్వకపోతే, కాలం చెల్లిన వ్యూహాలతో యుద్ధాలు గెలవలేమని మరాఠాల పతనం నిరూపిస్తుంది. నేటి భౌగోళిక రాజకీయాల్లో (Geopolitics) కూడా ఈ సూత్రం అక్షరసత్యం. దేశం లోపల ఐకమత్యం లోపించి, స్వార్థ ప్రయోజనాల కోసం బాహ్య శక్తులపై ఆధారపడితే సార్వభౌమాధికారం గాలిలో కలిసిపోవడం ఖాయం. ఒకప్పుడు ఢిల్లీ పీఠాన్ని శాసించిన మరాఠాలు, తమ అంతర్గత సమన్వయ లోపం వల్ల ఒక కార్పొరేట్ కంపెనీ చేతిలో పెన్షనర్లుగా మారిపోవడం చరిత్ర నేర్పే అత్యంత కఠోరమైన గుణపాఠం.
Also Read:
ఆంగ్లో-మైసూర్ యుద్ధాలు: British సామ్రాజ్యాన్ని వణికించిన హైదర్ అలీ, టిప్పు సుల్తాన్ ల పోరాటం!బక్సార్ యుద్ధం: ప్లాసీ కాదు, బ్రిటిష్ వారు భారతదేశాన్ని నిజంగా ఆక్రమించిన అసలు యుద్ధం ఇదే!
ప్లాసీ యుద్ధం: భారతదేశ తలరాతను మార్చిన రాబర్ట్ క్లైవ్ చీకటి కుట్ర (Battle of Plassey)
Vasco da Gama journey : ఆసియా చరిత్రను మార్చేసిన సాహసోపేత ప్రయాణం వెనుక దాగివున్న అసలు కథ!
యూరోపియన్ల ఆధిపత్య పోరు: బ్రిటిష్ East India Company భారతదేశాన్ని ఎలా ఆక్రమించిందో తెలుసా?
మరాఠా సామ్రాజ్య వైభవం: ఛత్రపతి శివాజీ నుంచి పీష్వాల వరకు మొఘలులను వణికించిన చరిత్ర!
Mughal vs Sikh conflicts | సిక్కుల నెత్తుటి చరిత్ర: మొఘల్స్ పతనానికి దారితీసిన గురువుల త్యాగాలు
మొఘల్ పరిపాలనా వ్యవస్థ: మన్సబ్దారీ, జాగీర్దారీ విధానాలు ఏం చెబుతున్నాయి? | Mughal Administration
